Vrijdag 02/12/2022

NieuwsOorlog in Oekraïne

Russische deserteurs hebben recht op Europese vluchtelingenstatus, maar ze zijn niet overal welkom

Mensen op weg naar de grens om Rusland te verlaten. In de Europese regels is de bescherming van bepaalde deserteurs opgenomen. Beeld AP
Mensen op weg naar de grens om Rusland te verlaten. In de Europese regels is de bescherming van bepaalde deserteurs opgenomen.Beeld AP

Deserteurs die gevaar lopen in eigen land of anders bijdragen aan oorlogsmisdaden, hebben recht op een vluchtelingenstatus. Ook Russen. Het kan voor vluchtelingen daarentegen ingewikkeld worden aan te tonen dat ze daadwerkelijk deserteurs zijn.

Dylan van Bekkum

Europa is verdeeld over de opvang van vluchtende Russische deserteurs, mannen die zich onttrekken aan militaire dienst. De Duitse regering en EU-president Charles Michel vinden dat Russische deserteurs op opvang moeten kunnen rekenen.

Oost-Europese landen nabij de Russische grens tonen zich minder solidair met Russen. Polen, het land dat de meeste Oekraïense vluchtelingen heeft opgevangen, vreest dat tussen de vluchtelingen ook Russen zullen zitten die desinformatie en verwarring verspreiden. Ook in de Baltische staten zijn Russische vluchtelingen niet welkom. “De Russen moeten Rusland bevrijden”, tweette de Litouwse minister Landsbergis vrijdag.

Pushbacks

Maar hebben Russische vluchtelingen geen recht op asiel in Europa? In elk geval recht op het aanvragen ervan. De Balten en de Polen stopten begin deze maand al met het geven van toeristenvisa aan Russen. Maar als ze ook asielaanvragen van Russen gaan weigeren, overtreden ze Europees recht, stelt Carolus Grütters, onderzoeker van het Centrum voor Migratierecht van de Nijmeegse Radboud Universiteit. “Het weigeren daarvan komt dicht in de buurt van de pushbacks aan de grens met de EU in bijvoorbeeld Italië, Griekenland, Kroatië, Hongarije en Polen.”

Bovendien is in de Europese regels de bescherming van bepaalde deserteurs opgenomen. Volgens de zogenoemde kwalificatierichtlijn van de EU hebben mensen recht op een vluchtelingenstatus als bestraffing dreigt vanwege “de weigering militaire dienst te vervullen tijdens een conflict, wanneer het vervullen van militaire dienst strafbare feiten of handelingen inhoudt”.

Het is onder meer op basis van deze richtlijn dat Eritreeërs in principe altijd een vluchtelingenstatus krijgen, omdat in Eritrea een algehele mobilisatie geldt. “Die is voor mannen én vrouwen en kan tot wel tien jaar duren”, zegt Leo Lucassen, hoogleraar migratiegeschiedenis aan de Universiteit Leiden. “Dat speelt een belangrijke rol in de verblijfsvergunning voor Eritreeërs, ook omdat die dienstplicht neerkomt op soort moderne slavernij.” Het is ook dankzij deze richtlijn dat geen enkel EU-lidstaat er in slaagt Syrische mannen terug te sturen. Omdat zij de mobilisatie van Syrische leider Assad ontlopen dreigt bestraffing als zij terug naar Syrië gaan.

Vluchtelingenstatus

Of Russen zich ook op deze richtlijn kunnen beroepen, is afhankelijk van juridische interpretatie. “Het is duidelijk dat de oorlog in Oekraïne de meest basale schending van internationale rechten is”, zegt Galina Cornelisse, universitair hoofddocent Europees en internationaal recht aan de Amsterdamse Vrije Universiteit. ‘Ook lijkt er geen geloofwaardig alternatief om de dienstplicht te ontlopen.’

Alleen geldt in Rusland formeel geen algehele mobilisatie. Rusland wil zo’n 300.000 soldaten rekruteren en beroept zich ‘slechts’ op reservisten. Wie daar onder vallen heeft het Kremlin niet gedefinieerd en iedereen die aan de dienstplicht heeft voldaan kan mogelijk onder het decreet vallen. Zodoende lopen 25 miljoen Russen het risico naar Oekraïne te worden gestuurd.

En wie een uitnodiging ontvangt, wordt vaak direct gedwongen meegenomen of tegengehouden bij de grens. “Dit is echt een lastige”, zegt Cornelisse. “Feitelijk ben je dus pas een weigeraar als de uitnodiging je is uitgereikt. Maar ik vind dat geen overtuigende redenering. Gezien het feit dat er zo veel meer Russen zijn met militaire ervaring en in bepaalde gebieden mensen lukraak van straat worden gepikt, kun je zeggen dat iedereen nu risico loopt.”

De verschillende opvattingen over de opvang laat volgens Cornelisse opnieuw zien dat EU-lidstaten op gebied van migratie en asiel geen eenheid weten te vormen. “Met de Oekraïense vluchtelingen was Europa wél eensgezind, maar nu zie je dat politieke en geopolitieke argumenten belangrijker worden gevonden.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234