Dinsdag 24/11/2020

GetuigenisVil Mirzajanov

Russische chemicus die novitsjok mee ontwikkelde: ‘Moskou zit 100 procent achter de aanslag op Navalny’

Mirzajanov stond mee aan de wieg van de novitsjok-giffen. ‘Alles speelde zich in het diepste geheim af.’Beeld AFP

De 85-jarige Vil Mirzajanov had in de jaren 70 en 80 een spannende baan: hij werkte mee aan de ontwikkeling van het zenuwgas novitsjok. Moskou zit achter de vergiftiging van oppositieleider Navalny, dat weet hij zeker. ‘Alle alternatieve theorieën die het Kremlin de wereld in werkt, zijn pure onzin.’

Tot twee jaar geleden had vrijwel niemand van novitsjok gehoord. Slechts een handvol gespecialiseerde chemici en experts op het gebied van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten hadden de naam van het obscure, Russische zenuwgif weleens voorbij zien komen. Dat veranderde op 4 maart 2018, toen novitsjok opeens zijn opwachting maakte in krantenkoppen wereldwijd.

Aanleiding was de vergiftiging van de Russische oud-dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter Joelia in het Britse Salisbury. Uit onderzoek bleek dat bij de aanval op de Skripals novitsjok op de deur van hun huis was aangebracht. De twee lagen weken in kritieke toestand in het ziekenhuis.

Ruim twee jaar later zingt novitsjok opnieuw rond. Dit keer omdat Duitsland, Frankrijk en Zweden onafhankelijk van elkaar aantoonden dat de Russische oppositieleider en anti-corruptieactivist Aleksej Navalny in augustus het slachtoffer werd van een novitsjokvergiftiging. Begin deze maand volgde ook de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag – die in 2019 novitsjok toevoegde aan de lijst met verboden chemische wapens en waar ook Rusland bij is aangesloten – met diezelfde conclusie.

Navalny raakte afgelopen zomer tijdens een Russische binnenlandse vlucht onwel en werd na een noodlanding opgenomen in een Siberisch ziekenhuis. Hij lag daarna bijna drie weken in coma in een ziekenhuis in Berlijn en balanceerde op het randje van de dood.

Onthulde chemische formules

Bondskanselier Angela Merkel sprak van een ‘moordaanslag’ en stelde dat de aanval serieuze vragen opriep die “alleen de Russische regering kan beantwoorden, en moet beantwoorden”. Inmiddels staat de EU op het punt sancties in te stellen tegen personen in Rusland die volgens Brussel verantwoordelijk zijn voor de vergiftiging.

Ook volgens Vil Mirzajanov is er geen twijfel over mogelijk dat de aanslag op Navalny uit de koker van het Kremlin komt. De 85-jarige chemisch analist werkte van 1965 tot 1992 bij het Staatsonderzoeksinstituut voor Organische Chemie en Technologie in Moskou en was in de jaren 70 en 80  nauw betrokken bij de ontwikkeling van novitsjok. Toen hij begin jaren 90 het instituut verliet, was hij de eerste die de wereld attendeerde op het bestaan van het Russische zenuwgif. Later week hij uit naar de Verenigde Staten waar hij in 2008 een boek publiceerde waarin hij de chemische formules van de novitsjok-familie onthulde.

“Moskou zit er 100 procent achter”, vertelt Mirzajanov over de telefoon vanuit zijn woonplaats Princeton in de VS. “Alle alternatieve theorieën die het Kremlin de wereld in werkt, zijn pure onzin. Rusland is het land dat het uitvond en heeft als enige de benodigde ervaring om het te produceren en als wapen in te zetten. Moskou heeft kortom als enige de hele cyclus onder de knie.”

Volgens Mirzajanov zal Aleksej Navalny allicht blijvende schade opgelopen hebben.Beeld via REUTERS

Mede daarom wijzen talloze westerse leiders nu, net als twee jaar geleden bij de aanslag op de Skripals, met de beschuldigende vinger naar het Rode Plein. Toch ontkent Moskou in alle toonaarden ook maar iets met de vergiftigingen van Navalny of Skripal te maken te hebben.

Twee jaar geleden verweet het Kremlin de Britten en andere westerse landen ervan de beschuldiging te gebruiken als onderdeel van een politieke, anti-Russische campagne. En ook nu weer dient Moskou de tegenpartij van dezelfde repliek. Het Kremlin verwijt Berlijn dat het de onderzoeksresultaten over Navalny niet wil delen en, zo redeneert Moskou op zijn beurt, zonder hard bewijs kan iedereen achter de aanval zitten. Bijvoorbeeld de Duitsers zelf.

Je reinste onzin, meent Mirzajanov. De chemicus moet helemaal niets hebben van Russische theorieën die de schuld van Navalny’s vergiftiging in het buitenland leggen. Ook geruchten over de mogelijke verspreiding van novitsjok op de zwarte markt wijst hij van de hand. “Het duurt jaren om hiermee te experimenteren, het te testen en tot een wapen door te ontwikkelen.

“Sinds mijn boek in 2008 zijn de formules van de verschillende soorten novitsjok weliswaar openbaar, maar alleen zeer gespecialiseerde laboratoria met gespecialiseerd personeel kunnen het vervaardigen. Daarnaast kost de ontwikkeling extreem veel tijd en geld. Het is niet zo dat een doorsnee boef op de zwarte markt dit even snel in elkaar draait. Dat is schier onmogelijk.”

Hermetisch afgesloten fort

Uit zijn tijd in de Sovjet-Unie herinnert Mirzajanov zich nog goed de geheimzinnigheid die er rondom het onderzoeksinstituut hing waar hij werkte. “Alles speelde zich in het diepste geheim af en het hele instituut stond onder de zwaarste controle van de KGB. Iedereen werd doorgelicht en niemand mocht buiten de muren van het instituut over de inhoud van zijn werk praten.

“Het was een hermetisch afgesloten fort vol staatsgeheimen en het stond onder permanente beveiliging van de veiligheidsdiensten. Dat maakt de kans nóg kleiner dat iemand anders zijn handen op de formules heeft kunnen leggen.”

Een korte duik in de geschiedenisboeken leert inderdaad dat novitsjok aan het begin van de jaren 70 werd ontwikkeld. Te midden van de Koude Oorlog waren de Sovjets en de Amerikanen in hun voortdurende wapenwedloop constant op zoek naar nieuw wapentuig. Naast de ontwikkeling van kernwapens legden beide machtsblokken zich ook toe op innovaties op het gebied van chemische en biologische wapens.

Zodoende startte de Sovjet-Unie in de jaren 70 een programma onder de codenaam Folliant voor de ontwikkeling van een nieuwe generatie chemische wapens als reactie op de laatste Amerikaanse ‘binaire’ wapens, die uit losse, niet giftige bouwstenen bestaan, waardoor ze makkelijker te hanteren zijn. Belangrijke voorwaarde van het te ontwikkelen chemische wapen was dat die niet herkend kon worden door het chemisch detectiepapier dat NAVO-troepen destijds in hun standaarduitrusting bij zich droegen.

Mirzajanov: “Ons instituut werkte in opdracht van het leger en de KGB. Ik ging er altijd van uit dat alles wat wij deden voor strikt militaire doeleinden was. Dat het in het belang van de staatsveiligheid was. In de loop der tijd ontwikkelden we verschillende soorten novitsjok. Ik ken zelf zes verschillende vormen, sommige vloeibaar andere in vaste vorm. Die hebben we eindeloos getest op dieren. Muizen, konijnen, eenden, enzovoorts. Maar dat zijn nog geen personen. Het effect dat novitsjok op mensen heeft is daardoor nog relatief onbekend. Het lijkt er nu op dat ze in Rusland zijn begonnen met experimenten op mensen.”

Vil Mirzajanov: ‘Ik heb me verontschuldigd aan de Skripals en aan Navalny (foto). Ik wist niet dat het voor terroristische doeleinden tegen burgers zou worden gebruikt.’Beeld REUTERS

Juist doordat novitsjok nog zo onbekend is, zijn ook de gevolgen voor de gezondheid niet met zekerheid vast te stellen. Hoe dan ook is iedereen erover uit dat het extreem giftig is. Volgens wetenschappers is novitsjok, dat letterlijk ‘nieuwkomer’ betekent, zelfs tot wel tien keer dodelijker dan in het Westen bekendere zenuwgassen zoals Sarin en VX. “Afhankelijk van hoe je het binnenkrijgt, via de mond of huid, is een paar milligram al voldoende om iemand om te leggen”, vertelt Mirzajanov. “Het is heel gemeen spul en het kan tot hevige gezondheidseffecten leiden. Daarom denk ik ook dat Navalny blijvende schade zal houden. Onder meer omdat ik uit de Sovjet-Unie weet dat iedereen die er per ongeluk mee in aanraking kwam, niet volledig herstelde.”

Mirzajanov doelt onder meer op de scheikundige en chemische wapenspecialist Andrej Zjeleznjakov. Voordat de Skripals in het nieuws kwamen vanwege hun vergiftiging met novitsjok, was deze jonge Sovjet-chemicus het bekendste slachtoffer van het gif dat hij mede zelf ontwikkelde. In 1987 kwam hij tijdens een ongeluk in een laboratorium in Rusland in aanraking met het spul. Later vertelde hij in een interview over het incident.

“Er kwamen cirkels voor mijn ogen: rode en oranje. Een piep in mijn oren en ik raakte buiten adem. Een gevoel van angst: alsof er iets naars stond te gebeuren. Ik ging op een stoel zitten en zei tegen de rest: ‘Het heeft me te pakken’.” Vijf jaar later, in 1992, had novitsjok het centraal zenuwstelsel van Zjeleznjakov zodanig aangetast dat hij met allerhande aandoeningen kampten, waaronder cirrose, zenuwschade, epilepsie en toxische hepatitis. In 1993 overleed hij door een beroerte.

Over de situatie van de Skripals is twee jaar na de aanslag op hun leven nog altijd weinig duidelijkheid. Naar verluidt woonden vader en dochter na de aanval ruim een jaar op een onderduikadres van de Britse inlichtingendienst MI6. In juni dit jaar meldden anonieme bronnen binnen de Britse regering aan The Sunday Times dat de Skripals naar Nieuw-Zeeland zouden zijn verhuisd waar ze met een nieuwe identiteit een nieuw leven zijn begonnen. Over hun gezondheidstoestand is echter niets bekend.

Niet zonder risico

Mirzajanov verwacht niet dat de twee in optimale conditie verkeren. “Eigenlijk is er geen orgaan dat niet wordt aangetast door novitsjok. Het gif veroorzaakt spierspasmen waardoor het hart kan bezwijken. Daarnaast kan vochtopbouw in de longen dodelijk zijn en brengt het schade toe aan andere organen en zenuwcellen. Wie niet oplet, kan het zomaar verwarren voor een andere aandoening, zoals een fatale hartaanval. Daarom weet ook niemand precies hoe vaak het is gebruikt.”

Hoe kan het dat Navalny en de Skripals nog in leven zijn? “Dat blijft gissen. Misschien was het tot twee keer toe een fout van de personen die de opdracht uitvoerden. Het is niet per se makkelijk om een chemisch wapen te hanteren. Het is niet een kwestie van de trekker overhalen. Dit vergt bijzonder specialistische training en het is ook voor de dader zelf niet zonder risico. Je moet een tegengif bij je dragen, het is onvoorspelbaar en je moet op alles voorbereid zijn, omdat je anders jezelf vergiftigt.”

Terugkijkend op het verleden voelt Mirzajanov zich schuldig over het feit dat hij bijdroeg aan de ontwikkeling van een bijzonder toxisch en dodelijk zenuwgif dat inmiddels tegen ‘gewone burgers’ wordt gebruikt. “Ik heb me publiekelijk verontschuldigd aan de Skripals en aan Navalny. Ik was onderdeel van een criminele machine. Destijds wist ik niet dat het voor terroristische doeleinden tegen burgers zou worden gebruikt, maar dat maakt het nog niet minder erg. Soldaten op het slagveld zijn over het algemeen nog wel beschermd tegen chemische wapens, onschuldige burgers niet. Die kunnen zich hier niet tegen wapenen. Dat is verschrikkelijk.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234