Vrijdag 30/10/2020

InterviewHubert Smeets

Rusland-kenner over Wit-Rusland en Navalny: ‘Poetin zet opnieuw stap naar herstel Russische rijk’

Vladimir Poetin stapt een vergaderzaal binnen voor een telebijeenkomst van de VN-Veiligheidsraad.Beeld AP

Waar stopt de Russische president Vladimir Poetin? Na de vergiftiging van Russisch opposant Aleksej Navalny in zijn land werkt hij volop aan de annexatie van Wit-Rusland, om te vermijden dat de oppositie daar de westerse kaart trekt. In de EU groeit de roep om sancties. ‘Als de afwerking van de Nordstream 2-pijplijn stopt, heeft Poetin een probleem’, zegt Rusland-kenner Hubert Smeets.

Poetin stoft oude verdragen af en dwingt Loekasjenko werk te maken van ‘een unie’. Wat betekent dat concreet? Gaat Poetin feitelijk over tot een Anschluss van Wit-Rusland?

“Dat woord zullen ze niet gebruiken in Moskou en Minsk, maar daar kan het op neerkomen.”

Waarom kan Poetin dit zo snel ongehinderd doen?

“Door een verdrag over de Uniestaat uit 1999. Loekasjenko tekende dat toen hij zelf nog maar net president was. Boris Jeltsin stond toen zwak als president van Rusland. Loekasjenko, die lijdt aan grootheidswaanzin, zag de unie als optie om zichzelf op te waarderen. Hij zag zichzelf als president van het geheel. Toen Poetin aan de macht kwam in Rusland, wou hij er niet meer van weten. Nu zijn de rollen omgekeerd. Meteen nadat Loekasjenko zijn omstreden verkiezingswinst opgeëist had, zei Poetin op 10 augustus dat het nu tijd wordt voor de politieke, economische en militaire integratie van beide landen. De oppositieprotesten versnelden die evolutie.”

Wat zal dat concreet veranderen voor Wit-Rusland? Neemt Moskou alles over?

“Er bestaan al concrete plannen voor één belastinggebied en één munteenheid of een muntunie. Zo krijg je natuurlijk op termijn ook één politiek gebied, want dan ben je al bezig met politieke integratie. Ook komt er integratie van de krijgsmachten, die al samen oefenen in het kader van de regionale Verdragsorganisatie voor Collectieve Veiligheid (ODBK/CSTO) uit 1992. Concreet zou Rusland nu militaire basissen kunnen oprichten in Wit-Rusland, eerst vooral voor zijn luchtmacht en dan later het leger. Als je dat doet, is ook de volgende stap denkbaar: de integratie van het buitenlands- en veiligheidsbeleid. Wit-Rusland zou dan enkel nog wat binnenlandse deelautonomie behouden.”

Wat betekent dat voor de oppositieprotesten? Dreigt straks totale repressie met steun van Russische militairen of oproeragenten?

“Eigenlijk is er nu al sprake van Russische interventie in Wit-Rusland. De stakende Wit-Russische journalisten van de openbare omroep zijn vervangen door verslaggevers van (Kremlin-zender, MR) Russia Today. Moskou gaf ook aan dat ze politiereservetroepen hebben klaarstaan, mocht dat nodig zijn. Russisch buitenlandminister Sergej Lavrov verklaarde dat in Wit-Rusland “een tweehonderdtal extremisten uit Oekraïne actief zijn”. Ze kunnen dat gebruiken als externe dreiging om tussenbeide te komen. Ik denk niet dat ze daar zin in hebben, maar als de Wit-Russische oppositie zich tegen de aansluiting keert, is het zeker niet uitgesloten. Alles hangt dus af van de wijze waarop de oppositie reageert.”

Hoe sterk staat de Wit-Russische oppositie?

“De Wit-Russische oppositie wordt nu vooral aangevoerd door de vrouwen en jongeren. De arbeiders staken niet meer, een tegenslag voor de oppositie. Ze kozen eieren voor hun geld. 75 procent van de economie is er nog in handen van de staat, van mijnen tot tractorfabrieken. Toch kan de oppositie nog een probleem worden voor een uniestaat als ze met haar vreedzame Ghandi-aanpak de druk hoog blijft houden. Nieuwe verkiezingen gaan niet noodzakelijk de gemoederen bedaren als ze weten dat het met Russische inmenging zal gebeuren. Je kunt je voorstellen dat een deel van de oppositie nu net méér de westerse kaart gaat trekken. 

“Oppositieleidster Svetlana Tichanovskaja week niet toevallig naar Litouwen uit. Wit-Russische jongeren zijn heel pro-Europees. Velen hebben al gereisd of gestudeerd in de EU, vooral in Litouwen en Polen. Sommigen richtten in Minsk techbedrijven op. Enkelen van hen verhuisden al westwaarts. Een dreigende braindrain en investeerdersvlucht wordt zo ook een drukkingsmiddel. Nog een vraag is wat de kerken gaan doen. De Poolssprekende minderheid in Wit-Rusland is katholiek. Maar ook de Russisch-orthodoxe kerk heeft een probleem in Minsk. Het patriarchaat in Moskou schorste de metropoliet van Minsk omdat hij de kaart van de oppositie trok, maar verloor zo de controle over de parochies. Vergeet niet dat de orthodoxe kerk in Oekraïne ook een grote rol speelde in het oppositieprotest voor ze zich van Moskou afscheidden.”

Hubert Smeets.Beeld rv

In de Europese Unie gaan steeds meer stemmen op om Poetin te sanctioneren voor de vergiftiging van Navalny. Dat kan ook een hefboom zijn om hem tot kalmte te manen in zijn aanpak van de Wit-Russische oppositie. Kan dat indruk maken?

“Politieke sancties maken geen indruk op Moskou, economische wel. De Russische economie is afhankelijk van olie- en gasuitvoer naar Europa. Daarom hecht de Russische regering zoveel belang aan de eindafwerking van Nordstream-2 (tweede gaspijplijn in aanleg van Rusland naar Duitsland, MR). Duits bondskanselier Angela Merkel staat, na eerdere druk vanuit de VS, nu ook onder grote binnenlandse en Europese druk om dit enorme project voor onbepaalde duur stop te zetten. Als dat gebeurt, heeft Poetin wel een probleem. Dan zou Rusland weer gas moeten transporteren via Oekraïne, wat ze niet willen.”

Dreigt Poetin bij sancties niet te reageren met militaire dreiging?

“Hij kan in dat geval pesten met troepenbewegingen om iedereen nerveus te maken. Zijn buitenlandbeleid kan intimiderend en provocatief worden, maar economisch weet ik niet of hij zich dat kan veroorloven. Hij moet nu eenmaal zijn gas kwijt. Hij heeft euro’s nodig om zijn begroting op orde te krijgen, zeker nu ook Rusland negatieve economische gevolgen kent door de coronacrisis. Ik zie hem eerst de juridische kaart trekken van contractbreuk, mocht Nordstream-2 niet doorgaan.”

Waar dreigt Rusland dan te gaan intimideren?

“Oekraïne. Het westelijke deel is verloren voor Moskou, maar in het oostelijke Donbass-bekken kan hij nog steeds problemen veroorzaken. Poetin probeert eigenlijk om het plan van wijlen Nobelprijswinnaar Aleksandr Solzjenitsyn uit te voeren. In 1990, in de nadagen van de USSR, schreef die schrijver-opposant een essay over hoe Rusland opnieuw moest worden ingericht. Hij bepleitte een ‘Slavische Unie’ met Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en het noorden van Kazachstan, waar ‘etnische Russen’ in de meerderheid zijn. Aan de Baltische staten zie ik Poetin niet zo snel raken, door hun NAVO-lidmaatschap en de Russischtalige Letten en Esten die maar matig enthousiast zijn over hem. Ik zou vooral ongerust zijn als ik nu in Kiev of Kazachstan woon, al wil ik niet gezegd hebben aan de Baltische regio: ‘ga rustig slapen’, zoals een Nederlandse premier zijn volk ooit vertelde in de jaren 30. Provocaties blijven mogelijk.”

Zoals bij het Gotland-eiland? Daar zijn de voorbije week Zweedse militairen gemobiliseerd met tanks vanwege Russische militaire activiteiten in de buurt.

“Dat soort dingen zullen we zeker blijven zien. Poetins argumentatie is dubbel. Hij wil vrije passage blijven afdwingen door de Oostzee en de Noordzee. Naar Zweden en Finland toe geeft hij ook het signaal dat hij niet wil dat ze lid worden van de NAVO. We zien al een tijdje dat elk debat daarover in deze landen meteen een keiharde reactie uitlokt van Moskou, zowel politiek als met militaire intimidatie. Poetins grote angst is dat de Oostzee een binnenzee wordt van de NAVO, zoals hij met zijn inmenging in Oekraïne en Georgië ook wou voorkomen dat de controle over de Zwarte Zee hem ontglipte.”

Eigenlijk maken we nog altijd ‘het onvoltooide einde van de USSR’ mee, schreef de Russische commentator Andrej Kolesnikov op Forbes.ru. Bent u het daarmee eens?

“Ja, we zijn getuige van een nieuwe stap in het herstel van het Russische rijk waarvan de Sovjet-Unie de voortzetting was. Poetin heeft er nooit een geheim van gemaakt dat er voor hem twee ijkpunten zijn in de Russische internationale geschiedenis: de topconferentie in Jalta (1945), waar de winnaars van WOII Europa verdeelden, en het Weens Congres (1814-’15), met afspraken na de val van Napoleon. Voor hem zijn de overeenkomsten dat er geen vrede kan zijn in Europa zonder Rusland. Daar zal hij ons aan herinneren, desnoods door Europa te destabiliseren. Dát is de paradox van zijn beleid.”

Wie is Hubert Smeets?

Historicus en journalist. Werkte als journalist voor De Groene Amsterdammer en NRC Handelsblad, onder meer als correspondent in Moskou en lid van de hoofdredactie. Nu is hij actief voor het Nederlandse forum Raam op Rusland (in samenwerking met Universiteit Leiden). In 2015 verscheen zijn boek De wraak van Poetin

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234