Donderdag 22/04/2021

'Rusland en Europa vechten hun oorlog uit in Kiev'

Of het akkoord tussen regering en oppositie een eind zal maken aan de verdeeldheid in Oekraïne, blijft nog de vraag. Het grootste drama is misschien wel dat Rusland en Europa het land uit elkaar aan het scheuren zijn, zegt experte Lien Verpoest.

Tijdens dit interview kijkt Lien Verpoest om de zoveel minuten naar het scherm van haar laptop. Kan niet anders, want de situatie verandert voortdurend: de burgemeester van Kiev distantieert zich van president Janoekovitsj en er zou opnieuw onderhandeld worden over een staakt-het-vuren. Als ze hardop voorleest dat sluipschutters het vuur openen op burgers, volgt er een diepe zucht. "Ik vind het bijzonder jammer dat er de afgelopen weken zoveel kansen op een geweldloze oplossing zijn verkwanseld. Het leek nochtans de goede kant uit te gaan. Er kwam een amnestiewet voor gearresteerde betogers en maandag ontruimde de oppositie alle bezette overheidsgebouwen. De enige twee tegeneisen waren dat er een gematigde premier zou worden aangesteld en dat er een proparlementaire grondwet zou komen die de rol van president Janoekovitsj moest inperken.

"Toen dinsdag in het parlement bleek dat die grondswetsherziening zelfs niet op de agenda stond, was dat een totale provocatie. Janoekovitsj had blijkbaar de eisen van de oppositie op geen enkel moment au sérieux genomen en de afgelopen twee weken enkel maar tijd proberen te winnen. Hij had gehoopt dat de winterkoude de betogers naar huis zou drijven en dat de kracht van het protest zou afnemen. Toen dat plan dinsdag mislukte en opnieuw duizenden mensen naar het Plein van de Onafhankelijkheid stroomden, koos hij voor dodelijk geweld. Wat hij op die manier wou bereiken, is me een raadsel. Hij heeft het volk alleen nog maar bozer gemaakt en vecht voor een verloren zaak. De degeneratie is compleet: eerst was er een opstand, daarna een revolutie en wat zullen we de komende dagen krijgen: een burgeroorlog?"

De protesten in Kiev kwamen er nadat Janoekovitsj eind november geweigerd had een associatieakkoord met de EU te ondertekenen. Hij stond onder grote druk van Poetin, die wou vermijden dat Oekraïne buurland Rusland de rug zou toekeren. Heeft de EU toen geen fout gemaakt door Oekraïne tot een keuze te dwingen tussen Europa en Rusland?

"Oekraïne balanceert inderdaad al eeuwen tussen Europa en Rusland en dat is vandaag niet anders. Dit gegeven behoort tot de identiteit van het land. Oekraïne heeft een intrinsiek duale identiteit en daarom vind ik het inderdaad een spijtige zaak dat het land gedwongen wordt om voor de Europese Unie of voor Rusland te kiezen. Rusland ziet een vrijhandelsakkoord van Oekraïne met de Europese Unie als problematisch. Zoals Poetin het op de laatste EU-Rusland-top stelde: 'Ik heb geen problemen met een eastern partnership tussen de EU en Oekraïne, maar ik heb wel een probleem met de economische impact ervan'. De EU ziet dan weer niet in waarom Rusland via de douane-unie wel een vrijhandelsakkoord zou mogen hebben met Oekraïne en Europa niet.

"Door niet te erkennen dat Oekraïne voor eeuwig gedoemd is tussen oost en west te balanceren maakten Rusland en Europa een grote vergissing. Ze stelden Kiev voor een verscheurende keuze. Zo hebben ze het conflict op de spits gedreven. Dit spel tussen twee machtsblokken en wereldvisies is deze week in Kiev tot een dodelijke botsing gekomen."

Hoe verdeeld is de Oekraïense bevolking over toenadering tot Europa?

"Aan de ene kant zorgt Europa voor regionale tegenstellingen. Noordwest-Oekraïne is heel pro-Europees, Zuidoost-Oekraïne is pro-Russisch. Die tweedeling is letterlijk in het land gebakken. West-Oekraïne onderhield al vanaf de 14de eeuw goede relaties met Polen en werd in de 16de eeuw zelfs opgenomen in het gemenebest Polen-Litouwen, terwijl het oosten eeuwenlang deel uitmaakte van Rusland.

"En Kiev is natuurlijk de bakermat van het Russische rijk. Dat verklaart meteen waarom Oekraïne zo'n symbolische waarde heeft voor Rusland. De Russen beschouwen Kiev als de wieg van de Russische staat. Maar je mag je ook niet blindstaren op die regionale verschillen. Natuurlijk is Oekraïne een kunstmatig land, net als België. Maar door jarenlange verwevenheid en bijvoorbeeld gemengde huwelijken zijn er zogoed als geen etnische wrijvingen en ook geen taalpolitieke problemen. Door die verwevenheid ontstond er wel degelijk een Oekraïense nationale identiteit, ook al zijn er sterke regionale accenten."

In hoeverre is er een verband tussen de bloedige ontsporing en de autoritaire neigingen van Vladimir Poetin?

"Tijdens zijn eerste twee presidentstermijnen kon je bij Poetin een groeiende irritatie tegenover Europa en het Westen vaststellen. Er was de toetreding van de voormalige Oostbloklanden tot de Europese Unie en er was de Europese positionering in het conflict met Georgië. Maar toen Poetin zich in 2012 opnieuw tot president liet kiezen, was er niet enkel sprake van irritatie maar ging hij ook in de tegenaanval. Met zijn douane-unie probeerde hij een nieuw economisch blok tegen Europa te bouwen en in landen als Oekraïne maximaliseerde hij zijn politieke invloed.

"Maar er is meer. Poetin wil ook tegenwicht bieden aan de Europese waarden. Hij is een conservatief waardensysteem beginnen te promoten dat zich afzet tegen het 'ethisch losgeslagen' Europa. Poetins antihomowetgeving is daarvan een perfect voorbeeld. 'In tegenstelling tot Europa hebben wij nog wel respect voor traditionele waarden', luidt Poetins boodschap. Vele voormalige Sovjetrepublieken zijn gevoelig voor die retoriek en appreciëren die terugkeer naar een conservatieve cultuur."

Hoe direct is Poetins invloed op de situatie in Oekraïne? Sommige media insinueren dat hij Janoekovitsj tijdens een tête-à-tête in Sotsji heeft aangezet om geen duimbreed toe te geven.

"Die informatie is moeilijk te verifiëren. Poetin was de voorbije dagen opvallend stil. Wel stel ik vast dat zowel premier Medvedev als de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov krasse uitspraken deed. Medvedev benadrukte dat Rusland een 'sterk regime' wil in Oekraïne, zodat 'mensen hun voeten niet zouden vegen aan de autoriteiten zoals aan een deurmat'. Ik citeer hier letterlijk. Lavrov fulmineerde dan weer tegen de Europese inmenging met de opmerking dat westerse landen alles uit hun 'zieke geesten' aan ons willen opleggen. Ook een letterlijk citaat. Dat is straffe taal.

"Daarnaast heeft de Russische president een directe lijn met de Oekraïense oligarch Viktor Medvedtsjoek, niet toevallig een van de hevigste tegenstanders van het vrijhandelsakkoord met de EU. Om de onderhandelingen met Europa te kelderen gebruikte Medvedtsjoek alle mogelijke argumenten. 'Als we dit ondertekenen', verklaarde hij op een bepaald moment, 'dan zullen we hier ook het homohuwelijk moeten legaliseren en gaan de Europeanen ons al hun normen en waarden opleggen.'"

Woensdag en donderdag, toen de veiligheidssituatie helemaal ontspoorde, werd hier en daar gealludeerd op een militaire tussenkomst van Rusland. Behoort dat tot de mogelijkheden?

"Poetin is een groot pragmaticus en als hij al aan een interventie denkt, dan weet hij heel goed dat hij die internationaal niet kan verkopen. Wel gebruikt hij achter de schermen alle mogelijke politieke en economische hefbomen om de situatie naar zijn hand te zetten. En hij doet dat op een veel bottere en concrete manier dan de EU. Terwijl Europa al bijna een kwarteeuw de toetreding van Oekraïne afhoudt en Kiev vooral met wollige beloften probeert aan te trekken, gebruiken de Russen heel concrete beloningen én dreigementen. Als Janoekovitsj uit de pas loopt, zwaait de Russische gasreus Gazprom met een uitstaande factuur van 3,3 miljard dollar. 'Als jullie niet betalen, draaien we de gaskraan dicht en zullen jullie deze winter kou lijden', is dan de boodschap. En als Janoekovitsj en de zijnen wél gehoorzamen, worden ze beloond met een lening van 15 miljard dollar. De carrot and stick-politiek ten top gedreven.

"Maar aan de andere kant: qua imago is deze crisis voor de Russen desastreus. Zeker met al die doden zijn steeds meer Oekraïners woedend over de Russische houding. De bekende Amerikaanse politoloog Zbigniew Brzezinski schreef deze week dat Janoekovitsj en Poetin een hele generatie Oekraïners aan het kweken zijn die Rusland grondig zullen haten."

Deze week bleek dat zich onder de betogers ook extremistische en zeer gewelddadige groeperingen bevinden. Hoe belangrijk en gevaarlijk zijn die radicalen?

"De oppositie moet je opdelen in drie groepen. Ten eerste heb je de politieke oppositie. Dat zijn de drie belangrijkste partijleiders: Vitalij Klitschko, Oleh Tyahnybok en Arseny Yatseniuk. Dan heb je de brede oppositie: studenten, arbeiders, middenstanders, kaderleden, kortom iedereen die op het Onafhankelijkheidsplein komt protesteren. Voor de overgrote meerderheid zijn dat mensen die het regime en de corruptie beu zijn. En dan heb je die kleine groep van radicalen. Zijn werden pas zichtbaar vanaf 23 januari, de dag dat de eerste gewelddadige rellen uitbraken. Het gaat om groepen die eigenlijk niet in politiek geïnteresseerd zijn: jonge heethoofden, extreem rechtse Oekraïense nationalisten, die vaak dwepen met nazi-collaborateurs uit de Tweede Wereldoorlog. De bekendste groepering is Pravy Sektor.

"Wat ik bijzonder oneerlijk vind is dat Janoekovitsj die kleine groep van extreem rechtse milities nu buiten alle proportie aan het opblazen is. Op die manier wil hij het regeringsgeweld rechtvaardigen. Om een zogenaamde nationale antiterreuroperatie te kunnen opstarten stelt hij de zaken voor alsof alleen Pravy Sektor het Onafhankelijkheidsplein bezet en zich over het hele land verspreidt. Het grootste deel van de betogers zijn mensen als u en ik die de corruptie en de incompetentie van het regime beu zijn. Hen voorstellen als extremistische heethoofden is een totale verdraaiing van de waarheid."

Hoe denkt u dat deze crisis zal eindigen?

"Na deze tumultueuze week is dat heel moeilijk te voorspellen. Wat ik wel verwacht is dat Janoekovitsj vanwege het extreme geweld steeds meer medestanders zal verliezen. Woensdag weigerde de stafchef van het leger om tegen het volk te vechten, waarna hij ontslagen werd. Ook de burgemeester van Kiev, Vladimir Makiyenko, nam donderdag ontslag uit de partij van Janoekovitsj. Hij drukte zijn ongenoegen uit over 'het bloedbad in zijn stad' en het eerste wat hij deed was de metro van Kiev heropenen zodat betogers naar het Onafhankelijkheidsplein konden sporen.

"Volgens mij heeft Janoekovitsj de ware aard van de Oekraïners totaal fout ingeschat. Net omwille van de interne verdeeldheid en de Europees-Russische tegenstelling is dit altijd een land van compromissen geweest. Zelfs tijdens de Oranje Revolutie was er weinig vrees dat de extreme politieke spanningen tot geweld zouden leiden. Het compromis zit in de nationale identiteit en dat verklaart waarom zoveel mensen woedend zijn op Janoekovitsj. Hij heeft de onrust proberen voor te stellen als een etnisch conflict en dat is on-Oekraïens. Het maakt zijn positie onhoudbaar. Ik sluit niet uit dat Janoekovitsj op een bepaald moment zo geïsoleerd komt te staan dat hij het land moet ontvluchten. Dat lijkt mij de meest plausibele oplossing."

Kan Europa na bijna tachtig doden nog iets betekenen voor Oekraïne?

"Ik denk dat de Europese onderhandelaars in Kiev nog wel een rol kunnen spelen. Ook de economische sancties tegen de hoofdrolspelers van het regime kunnen nuttig zijn. Maar wat ik wel vaststel, is dat de verontwaardiging over de Europese laksheid groot is. De afgelopen maanden kregen oppositieleiders en betogers van allerlei Europese leiders schouderklopjes voor hun moed en volharding. En af en toe kwam er op het Onafhankelijkheidsplein een Europarlementariër een aanmoedigende speech geven. Maar verder dan dat is het nooit gegaan. De sancties kwamen er pas nadat het geweld al was losgebarsten.

"Veel Oekraïners zijn boos op Europa. Dat merk je aan de reacties op de verklaringen die Europese diplomaten als José Manuel Barroso, Catherine Ashton en de Zweedse buitenlandminister Carl Bildt de wereld insturen. Men spreekt over "deep concern", "very worried" en "dialogue is crucial". Oekraïners reageren erg scherp op deze nietszeggende berichtjes. 'Zwijg, julie hebben evengoed bloed aan jullie handen', was een van de reacties in de sociale media. De vertrouwenscrisis met Europa is compleet. Ook al is de Europese Unie nu in actie geschoten en is ze erin geslaagd een akkoord tot stand te brengen waarin de grondwetswijziging en vervroegde verkiezingen aan bod komen, het is nog maar de vraag of het Oekraïense volk daarin mee zal gaan. Het wil een regimewissel, liefst nu en niet in december."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234