Zondag 28/11/2021

Rood trekt bleek weg in West-eUropa

Politoloog Carl Devos over het effect van 9/11: 'Er is meer angst, er zijn meer schurken'

n Elf september verscherpte linkse identiteitscrisis

Lionel Jospin mocht in mei vorig jaar nog oproepen tot een linkser Europa, goed een jaar later staat zijn lot symbool voor de belabberde staat van de sociaal-democratie op het oude continent. Jospin en de linkse partijen liggen in West-Europa in de lappenmand. Het hielp niet dat na 11 september traditioneel 'rechtse' thema's als veiligheid en migratie de politieke markt nadrukkelijk gingen overheersen.

Fabian Lefevere

Een aantal tendensen is te lang geleden in gang gezet om ze zomaar als een gevolg van 11 september te catalogiseren. Links begon zijn zwanenzang na de val van de Berlijnse muur, toen het geglobaliseerde liberalisme ogenschijnlijk triomfeerde op het socialisme. De dag waarop de geschiedenis zijn einde had bereikt, zoals een enkele historicus jubelde. Europa had 11 september niet nodig om zich tot rechts te bekeren. Maar die dag is wel een voorlopig orgelpunt, met zo'n extreme spektakelwaarde dat veiligheid, defensie, asiel of migratie sindsdien niet meer uit de politieke actualiteit weg te blokken waren.

Het toeval wil dat meteen na 11 september een aantal verkiezingen werd georganiseerd in West-Europa. Het verhaal is bekend. De Franse socialisten van Lionel Jospin kregen zo'n opdoffer dat ze tot minstens de volgende verkiezingen hun wonden moeten likken, de socialisten van de Portugese premier Gutteres moesten de macht afstaan aan de rechts-populistische coalitie van Durrão Barroso en de manier waarop Pim Fortuyn Nederlands links ten val bracht behoeft geen verdere uitleg.

Het rode Europa, waar in elf van de vijftien Europese lidstaten de socialisten mee aan de macht waren, lijkt inmiddels nog slechts een verre herinnering. Zo groot was de euforie bij rechts dat het Nederlandse ex-CDA-kamerlid Hans Hillen de zieltogende PvdA een goede raad meegaf. "Houd een polonaise door het land, geef een denderend slotfeest en hef jezelf dan op, trots op wat je bereikt hebt. De sociaal-democratie komt niet meer terug", zo citeerde de Nederlandse krant NRC Handelsblad de katholieke politicus.

De koppeling tussen het sociaal-democratische deficit en 11 september noemt dr. Alfred Pijpers van het befaamde Clingendael-instituut in Den Haag een interessante piste. "Het is slechts een van de factoren maar 11 september heeft inderdaad een ongunstige omgeving geschapen voor de linkse partijen in Europa. Moslims, asiel en veiligheid wonnen als item bij de verkiezingen aan belang. Terwijl in linkse kringen nog onwennigheid heerst om over dat soort dingen te praten, of op zijn minst een grotere voorzichtigheid. Noem het een ideologische blokkade. Ook in Nederland was dat zo: de sociaal-democraten hebben die vraagstukken gewoon onder de tafel geveegd. In progressieve kringen wordt er nog steeds vanuit een zekere morele superioriteit over nagedacht."

Socialisten aller landen bevinden zich inmiddels in een staat van opperste ontreddering en raken het maar niet eens over een gepast antwoord. Moeten ze zich blijvend in het centrum profileren of moeten ze terug naar de roots, links van de meute? Neem nu de Franse Parti Socialiste, die na het onverwachte verdwijnen van boegbeeld Lionel Jospin in een ware identiteitscrisis verzeilde. Dat bleek nog eens goed tijdens de traditionele zelfreflectie van de net afgelopen zomeruniversiteit. Een aantal radicalen onder aanvoering van de invloedrijke Henri Emmanueli zegde in La Rochelle zich te willen afscheuren van de meer mainstream-PS zoals die voorzitter Hollande of Dominque Strauss-Kahn voor ogen staat.

Maar zelfs die topfiguren pleiten inmiddels, zij het bescheidener dan Emmanueli, voor een ruk naar links, een terugkeer naar de roots van de radicale en vermoorde PS-oprichter Jean Jaures. En Gerhard Schröder, Duitse kanselier in volle verkiezingsstrijd, past ook al voor een positie in het vage midden. Velen zijn het er inmiddels over eens dat het gretig door henzelf gekopieerde guldenmiddenwegsocialisme van Tony Giddens, directeur van de London School of Economics en huisdenker van Tony Blair, voor veel politieke verschraling gezorgd heeft. Om niet te zeggen: linkse zelfdestructie.

De verschillen tussen links en rechts zijn de voorbije jaren immers helemaal weggevlakt. De positie van Tony Blair is illustratief. Alleen in woorden is de man nog een socialist. Labour schrikt dezer dagen niet terug voor uitspraken en ingrepen waarvoor zelfs de conservatieven van Margaret Thatcher terugdeinsden. Dat onderstrepen zijn pogingen tot een gedeeltelijke privatisering van het onderwijs of zijn keiharde aanpak van het asielvraagstuk. Anthony Giddens schreef in een van zijn essays dat de sociaal-democratie in de problemen komt als ze geen antwoorden biedt op immigratie. En dus profileerde Blair zich met een rechtse aanpak - remember de oorlogsbodems in de Middellandse Zee. Het is niet geheel toevallig dat hij daarvoor vooral steun vond bij lieden als de Spaanse premier Aznar en de Italiaan Silvio Berlusconi. Dat hij met zijn voorkeur voor rechtse thema's electoraal niet afgestraft wordt, ligt alleen maar aan de pathetische oppositie van de conservatieven van de hopeloos grijze Iain Duncan Smith.

"De derde weg is een voorbijgaand concept", zegt Pijpers. "Het slaat niet aan bij de kiezers omdat het ideologisch al te vaag is." De dag dat de socialisten klakkeloos zijn opgegaan in de vrije markt, min of meer de dag dat de muur neerging dus, hebben ze volgens Pijpers hun identiteit verloren. "Door naar een centrumpositie te streven hebben ze de belangen van hun achterban uit het oog verloren. En nu centrumrechts de politieke thema's domineert, kunnen linkse partijen haast alleen maar linkser worden. Al is dat moeilijk: in een burgerlijker geworden maatschappij is de groep van achtergebleven mensen niet zo groot meer, en politiek dus ook minder interessant."

"Het balvoordeel voor rechts", noemt de Gentse politoloog Carl Devos de onmogelijkheid van links om rechtse thema's zomaar over te nemen en ermee te scoren. Terwijl er niet eens zo nodig gekopieerd hoeft te worden. "We moeten nog afwachten wat de gevolgen van 11 september op lange termijn zullen zijn. Elf september is een containerbegrip en je moet oppassen dat je er niet al te veel effecten aan vastknoopt. Maar allicht zal er door die dag in Europa meer aandacht uitgaan naar defensie en veiligheid, ook op binnenlands vlak. Er is meer angst, er zijn meer schurken. Dat zijn de beelden die opduiken. Maar of dat tot een verrechtsing hoeft te leiden? Je kunt het verhaal ook op een andere manier brengen, zodat het ook anders geïnterpreteerd wordt."

De Amerikaanse - lees: de rechtse - vertelstijl deugt alvast niet, volgens Devos, wegens te eenzijdig en te doorspekt van negatieve termen. "Waarom kunnen we in Europa het thema defensie niet linken aan ontwikkeling, nation building of sociale rechtvaardigheid. Zeggen van: in Europa heerst een aantal waarden en normen en wij gaan die verdedigen, ook tegen wie van binnenuit het systeem wil ondergraven. De Europese Unie kan twee elementen aanbieden: veiligheid én democratie."

Devos erkent dat het met die wat moeilijkere verhalen verre van simpel is de kiezer te overtuigen. "Misschien wel, maar links probeert het niet eens. Iedereen heeft dezer dagen de mond vol over het middenveld. Waarom kan er dan niet samengewerkt worden met dat middenveld om de kiezer te overtuigen. Maar nu golven velen mee op wat populair is en nemen ze al surfend een standpunt in. Dat geldt voor Blair, die een voorbeeld was met zijn derde weg. En het gaat op voor Jospin. Maar wat blijft daar nu nog van over? Door zich te laten leiden door marketingmensen is links zijn eigen onmacht aan het organiseren. Maar door zich te conformeren aan het heersende discours, maken de sociaal-democraten er zich te makkelijk van af."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234