Maandag 25/10/2021

Rusland

Rond president Poetin woedt een clanoorlog

null Beeld ANP
Beeld ANP

De lange afwezigheid van president Poetin houdt mogelijk verband met een machtsstrijd tussen Kremlinclans. De recente moord op oppositieleider Nemtsov bracht de breuklijnen aan het licht.

Woensdag 'viert' Rusland één jaar omstreden annexatie van de Krim. In een documentaire, gisteravond op de Russische staatszender Rossiya-1 uitgezonden, pocht president Poetin hoe hij op een drafje tot de verovering van het Oekraïense schiereiland besliste in de nacht van 22 op 23 februari 2014, samen met toplui van zijn veiligheidsdiensten. Zelfs het gebruik van kernwapens werd overwogen. De propagandafilm laat uitschijnen dat de top van het bewind eensgezind achter Poetin staat.

In werkelijkheid heerst vandaag grotere onduidelijkheid dan ooit over de machtsverhoudingen in het Kremlin. Terwijl Poetin zelf sinds 5 maart niet meer gezien is in het openbaar duiken steeds meer berichten op over de strijd tussen de rivaliserende clans binnen het regime.

De duidelijkste breuklijn kwam aan het licht in de dagen na de moord op oppositieleider Boris Nemtsov, op 27 februari. Toen twee Tsjetsjenen werden gearresteerd zagen de Russen in de rechtbank plots twee clans uit het Kremlin tegenover elkaar staan. Als aanklagend onderzoeksleider zagen ze Alexander Bortnikov, de baas van de machtige binnenlandse veiligheidsdienst FSB. In het beklaagdenbankje zat Zaur Dadajev, een gewezen vicecommandant van een Tsjetsjeens paramilitair bataljon. Door zijn president Ramzan Kadyrov werd die laatste op Instagram prompt verdedigd als 'Russische patriot'. Zowel Bortnikov als Kadyrov zijn nochtans belangrijke steunberen van Poetins bewind.

Bortnikov is als hoofd van de machtige FSB, waar Poetin zelf ooit de leiding over had, de ogen en oren van het regime. Hij maakt net zoals de president deel uit van de 'siloviki', het machtsgremium aan de top dat stamt uit de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Bruut geweld

Kadyrov, sinds 2007 president van Tsjetsjenië, is Poetins belangrijkste bondgenoot in de onrustige Kaukasus. Hij kreeg van Poetin vrijgeleide om zijn 'opstandige' deelrepubliek met bruut geweld te 'pacifiëren' na een jarenlange oorlog van Rusland tegen opstandelingen. Kadyrovs veteranen speelden ook al een rol in andere oorlogen van Poetin op de Kaukasus, zoals in Dagestan. Volgens de Oekraïners vechten zijn Tsjetsjenen nu ook in het oosten van hun land.

Ongeacht de ware toedracht van de moord op Nemtsov wordt het nu belangrijk om te zien hoe Poetin zich zal opstellen in dit conflict tussen de FSB en zijn 'Tsjetsjeense clan'.

Opvallend is alvast dat in de voorbije dagen ook een andere Tsjetsjeense partner van Poetin van het toneel verdween: Vladislav Soerkov (50). Deze gewezen vicepremier en adviseur van de president dook met zijn gezin plots op in Hongkong. Ooit geboren onder een Tsjetsjeense naam ontpopte Soerkov zich de voorbije jaren tot ideoloog van het 'Poetinisme'.

Hij richtte de jeugdbeweging Nasji op, die grote gelijkenissen vertoont met de Hitler Jugend, en adviseerde Poetin over massapropaganda en Oekraïne waardoor hij op de internationale sanctielijst belandde. Desondanks is Soerkovs relatie met de traditionele siloviki ernstig verzuurd. De siloviki vertrouwen enkel op mensen met een stamboom uit de veiligheidsdiensten, en dan nog het liefst uit het machtsbastion waar ze samen groot werden: Sint-Petersburg. Voor zijn politieke overleven is Poetin dan ook volledig van deze clan afhankelijk, niet het minst omdat er met de broers Arkadi en Boris Rotenberg en Gennadi Timtsjenko belangrijke oligarchen wonen die hem financieren.

Hardliners

Volgens de Nederlandse Ruslandkenner Marc Jansen zou intussen ook een bredere machtsstrijd kunnen woeden tussen hardliners en liberalen, met Poetin in een onduidelijke positie tussenin.

"Ik parafraseer Churchill, die de Russische politiek omschreef als een 'hondengevecht onder het tapijt'", zegt Jansen. "Er zouden nu met of zonder Poetin nog ergere haviken aan de macht kunnen komen, die pleiten voor een volledige invasie van Oekraïne bijvoorbeeld, of er zouden politici kunnen winnen die vinden dat Poetin te ver is gegaan, het land in een te grote economische crisis stortte en hem tot aftreden dwingen. Daarin kader ik de recente kritiek van ex-premier Jevgeni Primakov (85), die zei dat Poetin had moeten stoppen na de Krimannexatie. Maar Primakov is oud. Hoogstens wordt hij kingmaker van anderen."

Richtinggevend is de vraag of meer liberale figuren zoals premier Medvedev en buitenlandminister Lavrov standhouden om verder met het Westen te onderhandelen over het fragiele vredesbestand in Oekraïne. Verontrustend voor Medvedev waren verklaringen van Poetins Duitse biograaf Alexander Rahr in het voorbije weekend dat in het Kremlin ook de strijd om zijn opvolging is 'uitgebarsten', omdat hij te soft zou worden bevonden. Een mogelijke hardliner voor zijn opvolging is vicepremier Dmitri Rogozin. Nu verantwoordelijk voor de Russische defensie-industrie staat deze voormalige Russische NAVO-gezant geboekstaafd als nationalist, die voor Poetin de belangen behartigde van Russen in de Baltische staten en ooit zei dat Rusland "het recht heeft verloren kolonies zoals Alaska terug te claimen".

Misschien krijgen we vandaag al meer duidelijkheid. Poetin zou volgens het Kremlin in Sint-Petersburg tijdens een ontmoeting met de Kirgizische president zijn eerste publieke optreden maken in tien dagen.

Kremlinclans

De siloviki
De clan van politici die (zoals Poetin) uit de inlichtingendiensten komen.
- Sergej Ivanov, hoofd van de presidentiële administratie.
- Alexander Bortnikov, de baas van de FSB.
Minister van Binnenlandse Zaken Vladimir Kolokoltsev, leidt politie en 80.000 soldaten van Binnenlandse Zaken.
- Sergej Sjoigu, defensieminister en legergeneraal.
- Igor Setsjin, de huidige CEO van staatsoliemaatschappij Rosneft en naaste adviseur van Poetin.

De nationalisten
- Dmitri Rogozin, vicepremier (ex-NAVO-gezant in Brussel en vertrouweling van wijlen generaal-politicus Alexander Lebed). Rogozin is ook een siloviki.

De Tsjetsjeense clan
- Vladislav Soerkov, persoonlijk adviseur van Poetin, ideoloog en propagandist; is ook nationalist.
- Ramzan Kadyrov, president van Tsjetsjenië en vertrouweling van Poetin.

De 'gematigden'
- Dmitri Medvedev, premier en ex-president.
- Sergej Lavrov, minister van Buitenlandse Zaken.
- Jevgeni Primakov, gewezen premier en nu adviseur van de gematigde strekking.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234