Maandag 09/12/2019

Roman Polanski en de waarheid van de Tocqueville

De aanhouding van Roman Polanski maakte wereldwijd reacties los. Opvallend veel Franse gezagsdragers namen de regisseur in verdediging tegen het Amerikaanse gerecht. Chauvinisme? Ian Buruma heeft een grondiger verklaring: ‘Van beroemde kunstenaars aanvaardt Frankrijk een gedrag dat het van gewone stervelingen niet tolereert.’

Wat wil Zwitserland bereiken met de arrestatie van de beroemde Frans-Poolse regisseur Roman Polanski op grond van een dertig jaar oud aanhoudingsbevel? Polanski, die in 1977 in Los Angeles werd opgepakt omdat hij een meisje van 13 zou hebben verkracht, pleitte schuldig op de minder zware aanklacht van wederrechtelijke seks met een minderjarige. Omdat hij bang was dat zijn inmiddels overleden rechter, Laurence J. Rittenband, zou terugkomen op zijn belofte om hem na 42 dagen in een Californische gevangenis op vrije voeten te stellen, vluchtte de regisseur in 1978 naar Frankrijk, voor het definitieve vonnis viel. Sindsdien heeft Polanski’s slachtoffer, Samantha Geimer, hem vergiffenis geschonken en te kennen gegeven dat zij hem niet vervolgd wil zien. Wanneer de zaak nu toch wordt doorgezet, heeft dat dus niets te maken met de rechten of de gevoelens van het slachtoffer. Polanski is getrouwd, heeft twee kinderen en heeft geen strafblad. De kans dat hij zou recidiveren is gering. De man onder dwang terugsturen om in LA terecht te staan, dient dus geen enkel maatschappelijk nut. Het lijkt dan ook logisch dat zijn aanhouding - in een land dat door een verdrag verplicht is om voortvluchtigen aan Amerika uit te leveren - nergens goed voor is.Maar de reacties op Polanski’s tegenslag zijn opvallend scherp geweest, vooral in Frankrijk. Bernard Kouchner, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, noemde Polanski’s aanhouding “sinister”. Frédéric Mitterrand, de minister van Cultuur, sprak van “een angstaanjagend Amerika dat zijn gelaat getoond heeft”. En de voormalige cultuurminister Jack Lang zei dat “de Amerikaanse justitie op drift is”. Hij vergeleek ze met “een helse machine” die “blindelings haar weg vervolgt”.Hels of niet, je zou kunnen stellen dat de justitie blind hoort te zijn, in de zin dat niemand, zelfs niet de grootste regisseur, boven de wet staat of eraan mag ontsnappen. Toch is dat net wat veel mensen, onder wie Polanski’s collega’s in de filmwereld, mensen als Pedro Almodóvar, Wim Wenders en Ettore Scola, nu beweren. Zij vinden het “ontoelaatbaar” dat een kunstenaar van Polanski’s formaat wordt aangehouden om wat hij heeft gedaan.Polanski heeft de Franse nationaliteit en Frankrijk is waarschijnlijk toegeeflijker voor zijn grote kunstenaars dan de VS. Toen de schrijver Jean Genet na een loopbaan van kleine criminaliteit in 1943 wegens diefstal opnieuw achter de tralies dreigde te verdwijnen, verklaarde Jean Cocteau dat Genet een literair genie was. Een Franse rechtbank was liever niet te streng voor een meester van de letteren en gaf hem strafvermindering.Van beroemde kunstenaars aanvaardt Frankrijk een gedrag dat het van gewone stervelingen niet tolereert. Het is een vorm van eerbetoon aan groot talent. (Denk ook aan Oscar Wilde, die net als Polanski asiel vond in Parijs).

Misschien betekent dit dat Frankrijk beschaafder is dan de VS. De Amerikanen en tot op zekere hoogte ook de Britten, behandelen hun beroemde kunstenaars soms anders. Als het genie tegen de lamp loopt, pakken de rechtbanken en de media het vaak opvallend hard aan. Dat is een vorm van populisme: het toont dat zelfs de grootste beroemdheden niet beter zijn dan u en ik (en helpt om kranten te verkopen of, tegenwoordig, webverkeer te genereren).Een bijzonder akelig voorbeeld was de zaak van ‘Fatty’ Arbuckle, een van de grote komieken van de stomme film in Hollywood. Toen een meisje in 1921 beweerde dat ze op een feest van Arbuckle verkracht was en toen ze een paar dagen later overleed, nagelde de pers de komiek aan de schandpaal en werd hij twee keer wegens verkrachting en moord veroordeeld. Pas op het derde proces bleek zijn onschuld. Het meisje had al vaker sterren afgeperst en haar dood had niets met haar seksleven te maken. Maar Arbuckles carrière was om zeep. Hij was het slachtoffer geworden van een ambitieuze aanklager en een populaire pers die geld spon uit schandalen.Polanski was niet onschuldig, maar ook hij werd misschien het slachtoffer van die combinatie van een sensatiegeile pers en een rechter die een beroemdheid van zijn voetstuk wilde halen. De Verenigde Staten zijn misschien minder beschaafd dan Frankrijk, maar wel democratischer. Het principe dat iedereen gelijk is voor de wet, is uiteraard een van de betere trekjes van de democratie. Maar ze heeft ook minder mooie kanten, zoals de ijver van verkozen ambtenaren en van massamedia die in hun behandeling van begaafde kunstenaars naar de gunst van de publieke opinie dingen.

Angst voor confrontatie

Alexis de Tocqueville, de grote Franse waarnemer van de Amerikaanse democratie, zag die schaduwzijde op het einde van de jaren 1830. Hij schreef: “De Amerikanen houden zoveel van gelijkheid dat zij liever gelijk zouden zijn in slavernij dan ongelijk in vrijheid.” Artistieke middelmaat en publiek conformisme waren volgens hem de tol die Amerika voor zijn democratie betaalde. Tocqueville overdreef misschien, maar hij had een punt. Te veel eerbied voor grote kunstenaars is het teken van een maatschappij die nooit helemaal aan haar aristocratische wortels is ontsnapt, maar te weinig eerbied is een teken van kleinburgerlijke bekrompenheid. Wat zou Polanski dan moeten doen? In een ideale wereld zou hij zonder tegenpruttelen terugkeren naar Los Angeles, zijn rechters confronteren en hopen dat ze genadig zijn. Dat laatste is niet eens onwaarschijnlijk. Amerikanen kunnen grootmoedig zijn. En hij zou dan de rest van zijn leven kunnen gaan en staan waar hij wil.Helaas is dit geen ideale wereld. Het is mogelijk dat Polanski het risico van opsluiting in een Amerikaanse gevangenis te groot vindt. Als hij zich zoals andere misdadigers tegen een proces zou verzetten, zou dat begrijpelijk zijn. Of het ook bewonderenswaardig zou zijn, is een andere zaak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234