Maandag 25/05/2020

Roker met overgewicht? Eigen schuld, dikke bult

Patiënten met een gezonde levensstijl krijgen in Britse ziekenhuizen voortaan voorrang bij routineoperaties. Rokers en obese patiënten moeten wachten op zorg. Een kwalijke evolutie, menen experts.

Britse ziekenhuizen mogen voortaan obese of rokende patiënten op een wachtlijst zetten voor een niet-levensbedreigende routineoperatie. Dat staat in het nieuwe besparingsplan van de National Health Service (NHS). Die haalde de mosterd bij een ziekenhuis in Yorkshire. Daar moeten patiënten met een BMI van meer dan 30 eerst 10 procent van hun gewicht afvallen vooraleer ze onder het mes mogen voor pakweg een oogoperatie om cataract te verwijderen, zo niet moeten ze een jaar wachten. Rokers moeten dan weer twee maanden gestopt zijn om een knie- of heupoperatie te ondergaan of ze moeten een half jaar wachten.

Goed plan, vond de NHS. Doen we in alle ziekenhuizen voortaan. In plaats van meer te investeren in het wegwerken van de lange wachtlijsten in Groot-Brittannië, gaat de NHS nu dus voorrang geven aan patiënten met een gezonde levensstijl.

Een normale evolutie, meent hartspecialist Pedro Brugada, waar we volgens hem hier wellicht ook naartoe evolueren. "Het is eigenlijk heel eenvoudig: als de middelen beperkt zijn, dan moeten ze efficiënt gebruikt worden. Je mag niet onderschatten welke bijkomende risico's er zijn voor rokers of obese mensen bij een routineoperatie. We moeten een kat een kat durven te noemen: als we niet genoeg middelen hebben om iedereen te helpen, dan moeten we diegenen selecteren die de beste kans hebben op overleven."

Brugada staat niet alleen met zijn mening. In 2013 zei één op de drie Vlamingen al dat ze het niet meer dan normaal vonden dat mensen die roken, ongezond leven, te veel drinken of een losbandig leven leiden, minder terugbetaald mogen krijgen van de verplichte ziekteverzekering. Opmerkelijk ook: de groep die er zo over dacht was met ongeveer een kwart gestegen in vergelijking met tien jaar daarvoor. Volgens de onderzoekers had dat vooral te maken met de maatschappelijke trend die steeds meer de nadruk legt op individuele vrijheid en de daaraan verbonden verantwoordelijkheid.

Krekel en mier

"De hele discussie doet me denken aan de fabel De krekel en de mier van Jean de La Fontaine", zegt professor Yvonne Denier van het Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht aan de KU Leuven. De fabel vertelt hoe de krekel en de mier een wintervoorraad moeten inslaan tijdens de zomer. De mier werkt de hele zomer, de kunstzinnige krekel zingt alleen maar ter vermaak van iedereen die het wil horen. Als de winter aanvangt, is de mier voorbereid. De krekel niet en dreigt te verhongeren. De hamvraag is: moet de mier de krekel helpen?

We zijn er in onze gezondheidszorg altijd van uitgegaan van wel, maar we evolueren naar een maatschappij waarin die solidariteit onder druk komt te staan, stelt professor Denier. "In plaats van ons af te vragen hoe we de krekel het best kunnen helpen, zijn we ons gaan afvragen: wat moeten we in godsnaam met die krekel doen? We vervallen in doorgedreven nutsdenken en proberen zo efficiënt mogelijk te werken. Maar zo komen we in een systeem waarbij de mensen met de grootste zorgnoden uit de boot dreigen te vallen en gezondheidszorg er vooral zal zijn voor de gezonden."

Vrije wil?

Bovendien is het fout om denken dat het gedrag van mensen volledig bepaald wordt door de vrije wil, menen ethici. Roken wordt nog steeds geassocieerd met 'je hebt het aan jezelf te danken'. En obese mensen zijn dan menen die weigeren gezond te eten.

"Alsof het alleen aan de persoon zelf ligt", stelt medisch ethicus Ignaas Devisch. "Factoren als omgeving, opvoeding, huisvesting en scholingsgraad spelen een grote rol bij het stimuleren van een gezonde levensstijl of het net moeilijker maken van dat gezond leven. Voor een universiteitsprofessor met een deftig loon die in een groene omgeving woont is de drempel om een fitnessabonnement te kopen of te gaan joggen lager dan voor iemand die met een leefloon in een sociale woning woont en in de supermarkt een maaltijd moet proberen samen te stellen voor 3 euro."

Kwaad daglicht

Door de leefstijl af te zonderen en alleen naar het gedrag op zich te kijken, zijn we verkeerd bezig, vindt Devisch. "Dan ben je gewoon mensen in een kwaad daglicht aan het stellen. De hamvraag is of het recht op gezondheidszorg ook impliceert dat je een plicht hebt om voor je gezondheid te zorgen. Is het antwoord daarop 'ja', dan krijg je heel andere gezondheidszorg dan wat we tot nu toe hadden. Nu worden mensen gestimuleerd om gezond te leven. Maar falen ze, dan worden ze toch geholpen."

En dat moet absoluut ook zo blijven, zeggen de ziekenfondsen in koor. Mensen laten stikken is onethisch en tegen de deontologie van artsen, meent Marc Moens van het artsensyndicaat. "Ja er is discussie over binnen het artsenkorps. Maar ons standpunt is dat mensen bombarderen tot zondebok geen goed plan is. Rokers en obese mensen moeten medisch begeleid worden, want ze hebben een bepaalde ziekte."

Bovendien is ook de vraag waar je de grens legt. Het begint met obese mensen en rokers, maar moeten we dan ook mensen die een verkeersongeval hadden maar 160 kilometer per uur reden niet meer helpen? Heb je dan nog wel recht op tussenkomst voor je knieoperatie als je zélf besloot om op skireis te gaan? Of voor een rugbehandeling als je zélf bewust bent blijven paardrijden? En wie betaalt de kosten van je burn-out, die je kreeg omdat je zélf te hard hebt gewerkt?

"Een heel gevaarlijke evolutie", meent dokter Moens. "Want zeggen dat ze het zelf gezocht hebben, het 'eigen schuld, dikke bult'-principe kan heel ver gaan. We weten waar het begint, maar niet waar het stopt."

Maar is het niet ook gewoon realistisch te denken, zoals hartspecialist Brugada, dat we bij beperkte middelen een soort van natuurlijke selectie moeten uitvoeren? Bij de ziekenfondsen klinkt de vrees dat we daar weleens naar toe kunnen evolueren, als de besparingen in de sector blijven voortduren. "Veel zal inderdaad afhangen van hoe we de ontsporing van het budget voor gezondheidszorg kunnen opvangen", zegt professor Devisch. "Het verhaaltje dat wie het zelf gezocht heeft maar op de blaren moet zitten, gaat er bij de publieke opinie ook makkelijk in. Maar er kan volgens mij ook wel nog elders geld worden gezocht. Bij het probleem van de medische overconsumptie bijvoorbeeld."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234