Donderdag 04/03/2021

Roken kan uw imago schaden

Hoe de sigaret van bejubeld statussymbool veranderde in de moderne versie van de melaatsenratel

Een totaalverbod op tabak. Dat is het einddoel van de verbeten antirookcampagne die enkele eminente long- en kankerspecialisten de voorbije dagen lanceerden. Daarmee dreigt het ooit roemrijke imago van de sigaret met een klap uit te doven. Of hoe een bejubeld statussymbool afgleed tot 21ste-eeuwse versie van de melaatsenratel. ‘Door de geschiedenis zijn er altijd al campagnes gevoerd tegen de sigaret’, zegt Vincent Verbrugge van het Nationaal Tabaksmuseum. ‘Maar nooit werden rokers meer als paria’s beschouwd dan vandaag.’ Door Lander Deweer

Voor het tweede jaar op rij gestegen tot 32 procent volgens de Stichting Tegen Kanker, gestabiliseerd rond twintig procent volgens het Onderzoeks- en Informatie-centrum van de Verbrui-kersorganisaties (OIVO). De evolutie van het aantal rokers in Vlaanderen was de voorbije dagen voer voor discussie. Als klap op de vuurpijl pleiten steeds meer prominente kanker- en longexperts voor een totaalverbod op tabak. “Elke dag vallen er in België 25 tabaksdoden en sterven er nog eens 25 anderen aan een kwaal die mee door de sigaret is veroorzaakt”, aldus Luk Joossens van de Stichting Tegen Kanker.

De Brusselse oncoloog Jean-Paul Sculier breekt zelfs een lans voor het juridisch aansprakelijk stellen van politici. “Eén Belg op drie rookt dagelijks. We staan nog geen stap verder dan twintig jaar geleden”, argumenteert Sculier zijn markante voorstel. “De politiek weet perfect wat ze zou moeten doen: de tabaksprijs fors verhogen, mensen helpen om van de sigaret af te raken en het roken totaal verbieden in de horeca, ook in cafés. Het is de politiek die verantwoordelijk is. Het zijn de politici die toelaten dat deze drug gedeald wordt. Wel, maak hen dan juridisch verantwoordelijk voor de gevolgen van hun daden.”

Een boude stelling die de discussie rond het rookverbod nieuw leven inblaast. Eerder wou professor emeritus arbeidsrecht en antitabaksman Roger Blanpain het debat openen of het ouders niet radicaal verboden zou moeten worden om te roken, zelfs in eigen huis. Ook in andere Europese landen laait het debat rond de sigaret opnieuw op. In Nederland moeten kleine cafés de asbakken van de tafels halen, voor zover die er al opnieuw stonden. De Hoge Raad besliste eind februari immers dat het rookverbod geldt voor alle horecagelegenheden zonder personeel. De Amerikaanse tabaksproducent Philip Morris kondigde gisteren dan weer aan de Noorse staat voor de rechter te dagen. Op die manier wil Philip Morris een nieuwbakken wet blokkeren die de presentatie van sigaretten op etalages van krantenwinkels verbiedt. Ook in Ierland en IJsland veroorzaakte een gelijkaardige wet, in Noorwegen pas in voege sinds 1 januari, commotie.

Daarmee lijkt de oorlog tegen het roken opnieuw volop te woeden. Onder invloed van dergelijke jarenlange anticampagnes kalfde het imago van de sigaret, ooit een fel bejubeld statussymbool, in ijltempo af. Het idee van rookvrije cafés, pakweg tien jaar geleden nog afgeschilderd als populistische larie, komt op die manier plots dichtbij. Haalt de rabiate antitabakslobby op die manier alsnog zijn slag thuis? Of wordt het vuur in de sigaret binnenkort toch opnieuw aangewakkerd?

“Door de geschiedenis zijn er altijd al campagnes tegen het roken gevoerd”, zegt Vincent Verbrugge, directeur van het Nationaal Tabaksmuseum in Wervik. “Zelfs door belangrijke figuren als Lodewijk XIV of verschillende pausen. Maar nooit werden rokers meer als paria’s beschouwd dan vandaag.”

Reeds omstreeks 500 vinden de Maya’s het roken uit, maar het is wachten tot de introductie van de automatische sigarettenroller op het einde van de negentiende eeuw vooraleer de rookpandemie ten volle ontvlamt. “Vanuit Engeland en de Verenigde Staten werden in het begin van de twintigste eeuw ook bij ons reclame voor heuse ‘brands’ als Camel geïntroduceerd”, zegt Verbrugge. “Niettemin werd het roken van sigaretten aanvankelijk als zeer negatief beschouwd. In verschillende Amerikaanse staten werd er, voornamelijk onder invloed van vrouwenprotesten, op openbare plaatsen zelfs een absoluut rookverbod ingevoerd. In de metro van New York hing het vol borden met ‘verboden te roken’ op.”

Alles bouleverserende cesuur is ook in dit dossier het losbarsten van de Eerste Wereldoorlog. “Onder invloed van de soldaten die als helden terugkeerden van het slagveld - waar ze met zijn allen hadden leren roken - viel de anticampagne stil”, zegt Verbrugge. “Ook achter het front maakte de sigaret zijn opwachting. In Vlaanderen was de sigaret sinds 1880 dan wel mondjesmaat doorgesijpeld, toch hadden de meeste mensen voor de Eerste Wereldoorlog nog nooit een brandende sigaret van dichtbij gezien.”

In de loop van de gay twenties waaien vanuit Angelsaksische hoek slag om slinger nieuwe rookmodes over. “Vooral in grote steden als Brussel kende de Egyptische of Turkse sigaret heel wat succes”, zegt Verbrugge. ”Langere sigarettenpijpjes werden populair. De tabak werd ook almaar lichter, waardoor steeds meer vrouwen begonnen te roken. Gestileerde Amerikaanse reclames maakten van de sigaret een echt massaconsumptieartikel.” Mad Men, maar dan in het echt.

Via Amerikaanse GI’s die na D-Day de nazi’s komen uitroken, maakt West-Europa vervolgens op grote schaal kennis met voorheen onbekende merken als Marlboro en Lucky Strike. “Onmiddellijk hing rond de sigaret de waas van stoerheid”, zegt trendwatcher Herman Konings. “Sigaretten werden geassocieerd met de nieuwe tijd, met escapisme en viriliteit.

Bovendien was het ook een roesmiddel, dat zelfs door artsen als gezond werd gepromoot. “ In la Flandre profonde laat de definitieve doorbraak echter nog even op zich wachten. “Pas in de jaren vijftig en zestig, met de introductie van de lichtere filtersigaretten in pakjes van 25 stuks, braken onvervalste hoogdagen aan”, zegt Verbrugge. Dankzij rokende Hollywoodsterren als James Dean of Clark Gable wordt de sigaret prompt een soort statussymbool. “Door te roken mat men zichzelf een eigen imago aan”, aldus Verbrugge. “Als rebellerende intellectueel moest je toen wel roken. Het opsteken van een sigaret straalde een daad van contestatie uit. Roken hielp als het ware om even te ontsnappen uit de banaliteit van het normale leven.”

Maar niet enkel imagobewuste Sartre- of Gainsbourg-adepten hullen zich in de golden sixties gretig in grijze rookpluimen. Ook Jan met de pet stopt steeds vaker een saffie in de mondhoek. Verbrugge: “De bekende Belga-slagzin ‘Een Belga rook je nooit alleen’ omvatte perfect de tijdsgeest. Het was in die tijd immers niet ongebruikelijk dat onderwijzers met een sigaretje voor de klas stonden, of dat onze uitgeputte flandriens geinterviewd werden door een reporter met een peuk in de mond. Eddy Merckx maakte toen zelfs reclame voor sigaretten. Het merk Sport maakte reclame met de slogan ‘Het merk der kampioenen’. Of kijk naar de herhalingen van oude Vlaamse televisieseries uit die tijd, genre De Witte Van Zichem: in alle Vlaamse huiskamers was de sigaret alomtegenwoordig.”

En het gouden tijdperk voor verstokte sigaret-aficionado’s blijft ook na het doorprikken van de sixties-droom voortduren. “Door de grote werkloosheid en de daarmee gepaarde stress werd ook in de jaren zeventig nog volop gerookt”, gaat Verbrugge verder. “In ziekenhuizen, op trein, tram en bus én op vliegtuigen: roken was volledig ingeburgerd.”

Parallel met de steile opgang van de sigaret winnen ook de kritische tegenstemmen terrein. De door gezondheid geobsedeerde nazi’s introduceren de term Passiv Rauchen en maken als eerste openbare gebouwen rookvrij. Temidden de welig tierende flower power wint de Amsterdamse antirookmagiër Robert Jasper Grootveld in de jaren zestig flink wat zieltjes. Met alarmerende studies in de hand jagen steeds meer epidemiologen de tabaksindustrie in het defensief.

Al in de jaren zestig dringt ook in Vlaanderen door dat roken ongezond is. De toenmalige BRT spiegelt zijn kijkers in 1964 middels een uitzending van Panorama een luchtpijp van een fervente roker voor, een patiënt met strottenhoofdkanker wordt uitgebreid geïnterviewd. Met weinig aan de verbeelding overlatende waarschuwingen als eerst ‘Roken kan de gezondheid schaden’ en later ‘Roken schaadt de gezondheid’ steekt ook de overheid steeds feller het vingertje op. In 1975 wordt een gezondheidswaarschuwing bij wet verplicht op sigarettenverpakkingen. “En vanaf de jaren tachtig wordt de sigaret pas echt als een gevaar bestempeld”, zegt Verbrugge. “Tabak werd plots als iets slechts beschouwd. Onze maatschappij moest clean zijn, en een roker die je van ver ruikt aankomen paste niet in dat plaatje.”

“Vooral het feit dat de babyboomgeneratie, opgegroeid met de cultuur van overconsumptie, in de jaren tachtig abrupt geconfronteerd wordt met de nadelige effecten van hun levensstijl is cruciaal”, zegt Herman Konings. “Tot dan was roken niet gezond, maar hoorde het er gewoon bij. Nu kreeg men op grote schaal klachten als astma, hoestaanvallen of zwaarlijvigheid en focusten de media steeds meer op negatieve gevolgen als longkanker. Dat had een grote impact op het denken van de mensen. De sociale druk nam ook’ toe. Stoppers werden als winnaars beschouwd, steeds meer vijfenveertigplussers wilden plots de Mont Ventoux beklimmen en promootten in hun wijdvertakte sociale netwerk een gezonde levensstijl.”

Maar ook van overheidswege zwelt de antirookoorlog steeds feller aan. Overal ter wereld nemen politici maatregelen om de bevolking het roken af te raden. Tabaksreclame wordt zwaar aangepakt en de belastingen op tabak stijgen exponentieel. De prijs van een pakje van de legendarische Gitanes of Gauloises vermenigvuldigt in Frankrijk in geen tijd met factor vier. Van openbare ruimtes als bibliotheken of gerechtshoven over de trein tot restaurants: de sigaret wordt vanaf de jaren negentig op steeds meer locaties attributa non grata.

In eigen land muilkorft de wet-Vanvelthoven in 1999 drastisch alle reclame voor “sigaretten en aanverwanten”. Ook in de lange tijd gespaarde auto- en motorsport - zie de commotie rond de Formule 1-race in Francorchamps. Door steeds hogere accijnzen te heffen of lugubere foto’s van zwartgeblakerde longen en tanden op de sigarettenpakjes te publiceren, hoopt de overheid bovendien dat rokers hun sigaret definitief doven. “Gaandeweg werden rokers paria’s, die buiten of op aparte plekken moesten roken”, zegt Verbrugge. “Elke maatschappij heeft blijkbaar nood aan een te brandmerken groep. In de westerse wereld worden momenteel de rokers geviseerd.”

Dat die aanhoudende afradingspolitiek zijn vruchten afwerpt, mag niet verbazen, stelt Konings. “De invoering van het rookverbod op de trein of in de horeca heeft alvast flink geholpen”, zegt hij. “Roken valt nu veel meer op dan vroeger. Voor het verbod wist je per definitie dat je in een met rookwalmen bezoedelde treinwagon binnen zou stappen, nu valt het enorm op als een roker de cleane omgeving vervuilt. Rokers worden gestigmatiseerd en dat werkt afradend. De zogenaamde contact-conditioneering is fel afgenomen. Mensen worden minder geprikkeld om te beginnen met roken, omdat ze er ook minder mee in contact worden gebracht.”

Of de sigaret uiteindelijk helemaal uitgedoofd zal worden is echter maar zeer de vraag. “Vergeet niet dat de overheid enorme opbrengsten binnenrijft uit de belastingen op tabak”, zegt Konings. “En dat een totaalverbod het idee van de verboden vrucht sterk zou aanwakkeren. Hoe straf je iemand die toch nog een sigaret opsteekt? Brave New World lijkt mij dan niet zo heel veraf meer.”

“Het zou best kunnen dat de sigaret in onze contreien binnenkort misschien definitief heeft afgedaan”, meent Verbrugge. “Maar in het verleden heeft ze nog moeilijke tijden overleefd. Wie weet steken de typische, donkere rookkroegen nu wel weer de kop op. In de zeventiende en achttiende eeuw kwamen rokers, die thuis waren weggejaagd door hun vrouw, daar ’s avonds bijeen om hun sigaret te roken.”

“Uit onderzoek blijkt bovendien dat veel gestopte rokers snel overschakelen op een substituut”, besluit Konings. “Net als het roken van een sigaret neemt bijvoorbeeld het zuigen op een lolly veel stress weg. Moet de strijd tegen het kankerstokje dan plots vervangen worden door een nieuwe kruistocht tegen suiker?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234