Dinsdag 27/10/2020

OpinieWillem Lemmens

Roger Scruton: radicale criticus van de maakbare mens

Roger Scruton, filosoof.Beeld Tim Dirven

Willem Lemmens is hoogleraar moderne filosofie en ethiek aan de Universiteit Antwerpen.

Roger Vernon Scruton, die zondag op 75-jarige leeftijd overleed, zal herinnerd worden als de wellicht meest vooraanstaande conservatieve politieke filosoof van deze tijd. Toch was Scruton veel meer dan een politiek filosoof. 

Als doctoraatsstudent van Elizabeth Anscombe, een van de groten uit de Angelsaksische filosofie van de twintigste eeuw, leverde Scruton een proefschrift af over kunst en verbeelding. Zijn misschien meest originele filosofische boek is het indrukwekkende The Aesthetics of Music, verschenen in 1997. Even briljant en hoogstaand is zijn studie over erotiek en seksualiteit, Sexual Desire (1986), door de liberale filosofe Martha Nussbaum geprezen als de beste filosofische studie over dit onderwerp in het Engelse taalgebied. 

Meer recent schreef Scruton over religie (The Soul of the World, vertaald in het Nederlands als Eindeloos verlangen naar het heilige) en een prachtig essay On Human Nature, dat ik elke lezer kan aanbevelen. Maar de betreurde filosoof schreef ook over wijn (I Drink, therefore I am. A Philosopher’s Guide to Wine), was naast jachtliefhebber de auteur van twee opera’s en van romans en hoopte na zijn dood vooral herinnerd te worden als organist van zijn kleine Anglicaanse parochie.

Tegelijk gold Scruton bij sommigen als prototype van alles wat iemand ongeschikt maakt om echt als intellectueel door te gaan en serieus genomen te worden. Hij keek minachtend neer op de opstandige studenten van de jaren zestig en nog meer op hun geestelijke vaders, intellectuelen als Sartre, Foucault, Althusser en de Britse historicus Eric Hobsbawm. 

Hier vindt het conservatisme van Scruton zijn wortels, in een vaak polemisch verwoorde afwijzing van alles wat de mainstream intellectueel en academicus sinds het laatste kwart van de twintigste eeuw beschouwt als de kern van echt kritisch denken: het propageren van een steeds grotere individuele vrijheid, wantrouwen jegens alles wat traditie, religie en gezag inhoudt, een blind geloof in wetenschappelijke vooruitgang en de steeds verdere emancipatie van de mensheid, los van op biologie en cultuur gebaseerde verschillen tussen de seksen.

Fout mensbeeld

Volgens Scruton leidt dit seculier individualisme en egalitarisme, waar trouwens linkse socialisten en rechtse libertariërs elkaar in vinden, onvermijdelijk tot een abstract en utopisch denken dat langzaamaan de wortels aantast van onze westerse beschaving en gebaseerd is op een fout mensbeeld. Scruton is in die zin een radicale criticus van wat hij als een echte cultuurpathologie ziet, ontstaan in de achttiende eeuw: de idee van de soevereine, maakbare mens, die los van traditie en biologische bepaaldheid een vrij en onbelemmerd bestaan leidt en die de politiek slechts ziet als een coördinerend principe van rechtsbedeling en georganiseerde behoeftebevrediging. Dit ideaal is enerzijds utopisch en neigt onvermijdelijk tot totalitair denken, anderzijds dicteert het een hele ideologie die diep ingrijpt op het concrete leven van de moderne mens via onderwijs, wetenschap, economie en amusementsindustrie. 

Alleen een ontmaskering van deze vooruitgangsideologie, zo meent Scruton, kan de moderne mens weer de zin van zijn bestaan doen vinden. Een grote rol is daarbij weggelegd voor de kunst en de religie, die de motor vormen van het morele bewustzijn en het ontstaan van een gedeelde cultuur waarbinnen het concrete individu pas echt vrij kan zijn.

Vanaf de jaren tachtig was Scruton persona non grata aan menig universiteit in West-Europa en werd hij vaak een beetje als een paria behandeld. Dat hij als schrijvende filosoof, auteur van een vijftigtal boeken, zich om den brode liet sponsoren door onder meer de tabaksindustrie leverde hem de banvloek op van het weldenkend establishment. Men was evenwel vooral blij zo in één beweging Scrutons kritiek op het feminisme, multiculturalisme en de genderbeweging met banbliksems te kunnen overladen. In Oost-Europa echter kon Scruton op veel steun en sympathie rekenen, wat hem onder meer uit handen van Vaclav Havel de medaille van verdienste 1ste klas van de Tsjechische Republiek opleverde.

De laatste jaren van zijn leven genoot Scruton in rechts-conservatieve kringen een groeiende aanhang, ook in eigen contreien. Dat naast Bart De Wever of Peter De Roover ook Tom Van Grieken of Thierry Baudet de geridderde Brit bij zijn dood hulde brengt, stemt sommigen ongemakkelijk en doet hen resoluut afstand nemen van elke sympathiebetuiging aan de overleden filosoof. Dit is een verkrampte reactie die onrecht doet aan de zin voor nuance en kritische dialoog waartoe Scrutons geschriften uitnodigen. Nu de overigens uiterst minzame en aimabele man is gestorven, kan de echte studie van de filosoof beginnen.

Willem Lemmens. Beeld kos
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234