Woensdag 14/04/2021

Rode kasteelheren naar wie het volk toch opkeek

Eerder deze maand verwisselde 'papa' Michel Daerden (PS) het tijdige voor het eeuwige, de afgelopen week volgde 'Dieu' Guy Spitaels (ook PS) zijn voorbeeld. Neemt Wallonië samen met hen ook afscheid van een politieke cultuur?

Een buikige man voor een lijkwagen, op zijn knalrode T-shirt staat dat iedereen van "papa" houdt. Het beeld, geschoten door fotograaf Tim Dirven op de uitvaart van PS'er Michel Daerden, roept een wereld op die net als de betreurde burgervader zelf zijn beste tijd lijkt te hebben gehad.

Het is een wereld waarin een politieke leider geliefd was als was het een vader of, zoals in het geval van Guy Spitaels, Dieu lui-même. Het is een wereld waarin trouw aan de grote leider al dan niet vermeende schandalen moeiteloos overleeft, waarin loyaliteit geen ijdel woord is, en niemand maalt om een glaasje te veel. Een wereld waarin socialistische leiders ook geen gelofte van armoede hoeven af te leggen om geloofwaardig te zijn.

Michel Daerden heette ooit 'kameraad Porsche', naar het voertuig waarmee hij zich placht te verplaatsen. En Daerden was op dat vlak niet eens een pionier.

"Ook de grote Waalse syndicalist André Renard reed met een Porsche", vertelt gewezen Wetstraatjournalist en schrijver Hugo De Ridder. "Ik ben in de loop van mijn carrière regelmatig met een PS-minister gaan eten. In de regel bestelden ze het duurste wat op de kaart te vinden was, overgoten met de duurste wijn die er te krijgen was. Of het ook lekker was, was bijzaak.

"Bij het begin van mijn carrière begreep ik dat niet. Ik vroeg me af hoe het mogelijk was, dat al die basismilitanten zo opkeken naar grote leiders die zich als kasteelheren en industriëlen gedroegen.

"Later heb ik dat Waalse socialisme wat beter leren kennen en begrijpen. Tijdens de jaren zestig en zeventig werden wij journalisten, 'nos amis flamand', zoals we werden genoemd, regelmatig uitgenodigd op congressen van de partij. Een van de militanten heeft me daar eens verteld dat hun leiders zich als kasteelheren en industriëlen moesten gedragen, kwestie van op gelijke voet met hen te staan en met hen te kunnen wedijveren. Het feit dat hun leider op hetzelfde niveau stond, gaf aan die basismilitant een soort trots. Het is iets wat ik in Vlaanderen nooit heb gezien."

Scandalitis

Michel Daerden en Guy Spitaels, karakterieel kun je geen grotere uitersten vinden, en ook intellectueel speelden de twee in een andere league. En toch is er ook veel dat deze twee PS'ers met elkaar verbindt. Zowel Daerden als Spitaels waren jarenlang quasi alleenheersers in hun gemeente. Ans, provincie Luik, was van Daerden, Ath, provincie Henegouwen, was van Spitaels. Hun posities waren er onaantastbaar, de PS-meerderheden absoluut.

Opeenvolgende economische crisissen en een haast permanente sfeer van scandalitis rond de PS deden de sterren van de partij niet minder fel schijnen. Integendeel zelfs. Hoe vaker Daerden dronken in de media verscheen, hoe beter hij scoorde bij de volgende verkiezingen. Onder het voorzitterschap van Dieu Spitaels, jaren tachtig, steeg de werkloosheid in Wallonië dramatisch. En toch haalde zijn partij in 1987 een recordscore van 44 procent.

Hoe het electorale succes van de op het eerste gezicht zo kille, afstandelijke en intellectualistische politicus Spitaels te begrijpen is? "De intellectueel Spitaels was maar een facet van zijn persoonlijkheid", zegt Jos Bouveroux, Wetstraatjournalist voor de openbare omroep in Spitaels' gloriedagen. "In de eerste plaats was hij professor, ja. Maar hij was tegelijk een echte showman. Iemand die de media heel goed kon bespelen, en zich zonder enige moeite kon handhaven tussen de metallo's. Spitaels was een intellectueel die niet te beroerd was om de taal van het volk te spreken. Intellectualisme en populisme wist hij perfect op elkaar te laten rijmen."

Wie het fenomeen Spitaels wil begrijpen, kan volgens Bouveroux ook niet om het renardisme heen, een stroming binnen het Waalse socialisme die zijn naam ontleent aan de al eerder genoemde André Renard (1911-1962). "Spitaels was een renardist, een vurig voorstander van economisch federalisme. Net als zijn voorganger en compagnon de route André Cools was hij ervan overtuigd dat meer autonomie de Waalse economie uit het slop zou halen. Spitaels maakte er ook nooit geheim van dat hij enkel in Brussel zat om de Waalse belangen te dienen.

"Cliëntelisme was voor deze generatie politici nog geen vies woord. Het bedienen van de eigen achterban was voor deze generatie PS'ers de essentie van politiek. Voor een deel verklaart het ook waarom extreem rechts in Wallonië nooit een voet aan de grond heeft gekregen."

Gangsters

Machtspolitiek. Als er één woord is dat deze generatie PS'ers kenmerkt, dan is het volgens Bouveroux wel dat. "De PS in de oppositie, dat heeft nooit gewerkt. De partij functioneerde alleen als ze aan de macht was. Om aan de macht te blijven, werd desnoods een pact met de duivel gesloten. Zo zijn zowel André Cools als Guy Spitaels ooit in zee gegaan met de zo verfoeide Volksunie om er een staatshervorming door te krijgen. Tegelijk deinsde Spitaels er niet voor terug om iemand als de Voerense burgemeester José Happart aan boord te halen. Met succes, trouwens. Nooit haalde de PS meer stemmen dan toen."

Maar zoals de volksmond zegt: macht corrumpeert. Geen beter bewijs daarvoor dan de lange lijst PS'ers die ooit in opspraak kwamen vanwege corruptie. "Vanden Boeynants is de gangster van de privésector", zei André Cools ooit, waarop hij prompt de ambitie formuleerde om zelf "de gangster van de openbare sector" te zijn.

"Ze schaamden zich er niet voor", zegt Hugo De Ridder. "En ze kwamen er ook moeiteloos mee weg. De reden daarvoor heb ik al genoemd. Van deze politici werd verwacht dat ze zich gedroegen als industriëlen en kasteelheren. Dat is ook bijna letterlijk wat Cools zei: als zij corrupt zijn, dan mogen wij als politici niet achterblijven."

Bovendien, zegt Jos Bouveroux, was er toen nog geen partijfinanciering. "Het accepteren van smeergeld en steekpenningen hoorde erbij. Het was trouwens zeker geen exclusief socialistische gewoonte. Denk aan de atoma-schriftjes van Leo Delcroix (CVP), of het fameuze granatendossier die de liberaal Freddy Vreven in opspraak bracht. Het kwam in alle partijen voor."

Renaissance

Niettemin is het vooral de (oude) PS die aan deze schandalen een corrupt imago heeft overgehouden. Corrupt, rabiaat anti-flamingantistisch en potverterend, het beeld van de PS leeft, mede dankzij de N-VA, in Vlaanderen niet minder dan vroeger. Al luidt de dood van Daerden en Spitaels volgens Bouveroux mogelijk wel een nieuw tijdperk in. "Spitaels en Daerden waren de belichaming van een generatie politici die er ook openlijk voor uitkwam dat ze alleen in het welzijn van Wallonië geïnteresseerd waren. Ik sluit niet uit dat ze op die manier onrechtstreeks meegeholpen hebben aan het succes van de N-VA in Vlaanderen. Niet voor niets zegt die partij vandaag, in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen, dat een stem voor de N-VA een stem tegen de PS is."

"Ondertussen is er een nieuwe generatie PS'ers opgestaan. Ik zeg niet dat de oude mentaliteit volledig verdwenen is, maar politici als Magnette en Di Rupo stellen zich toch duidelijk minder anti-Vlaams op. Anders dan hun voorgangers lijken ze wel begaan met de rest van het land, in die mate zelfs dat Di Rupo er electorale schade van kan ondervinden."

De oude PS, stilaan dood en begraven? Hugo De Ridder gelooft er niet in. "De oude PS-staat is zelfs aan een renaissance begonnen. Waarmee ik niet wil zeggen dat de PS zich aan corruptie bezondigt. Nee, de manier waarom ze hun macht verankeren gebeurt vandaag veel subtieler. Je kunt mensen ook aan je binden door hen subsidies te geven, of op een belangrijke post te zetten. Ga maar na, 60 tot 70 procent van de directeursfuncties in de openbare sector en de intercommunales wordt vandaag bezet door mensen van PS-signatuur. Als u het mij vraag is het machtsapparaat van de PS weer in volle opbouw."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234