Zondag 22/09/2019

Robots met een kloppend hart

De afgelopen maanden werkte Kraftwerk - tien jaar na de laatste plaat - een achtdelige concertreeks af in musea als het MoMa in New York, en afgelopen week stelde het Londense Tate Modern zijn deuren open voor deze spraakmakende retrospectieve in 3D. Een project dat even uniek als adembenemend is.

Hoort popmuziek thuis in de meest prestigieuze musea ter wereld? Pakweg tien jaar geleden zou de vraag alleen al als een absurde gedachte worden afgedaan, maar sindsdien is er een kentering op gang gekomen. David Bowie krijgt straks een prestigieuze overzichtstentoonstelling in V&A, er hangen foto's van jonge helden als Laura Marling en Ed Sheeran in de Portrait Gallery, en vorig jaar gaf Kraftwerk een spraakmakende concertreeks in het New Yorkse MoMa.

Momenteel doen de Duitse elektropioniers hun stunt - een retrospectieve van acht concerten, chronologisch opgebouwd rond telkens een andere plaat - nog eens over in Tate Modern. Nu, in het geval van Kraftwerk is de cirkel rond: in haar begindagen week de muziek van Kraftwerk zodanig af van wat gebruikelijk was, dat ze niet in conventionele concertzalen optraden. De eerste concerten van de groep vonden bijgevolg plaats in kunstgaleries in Düsseldorf, waardoor het kwartet bewust afstand nam van alles wat van ver of van dicht naar de Amerikaanse rocktraditie verwees. Hun opnamestudio lag vlak naast het atelier van Gerhard Richter en de band was goed bevriend met Joseph Beuys.

Door een wonderlijke speling van het lot was Tate Modern voordien overigens een elektriciteitscentrale. En laat dat nu net zijn wat Kraftwerk in het Duits betekent. Geen wonder dus dat de vraag naar één van de tienduizend tickets voor deze residentie in Londen zo overweldigend was dat de website van het museum meteen onderuit ging, en de kaartjes (zestig pond per avond) op eBay meteen voor een fors veelvoud van eigenaar wisselden. Ook zaterdag, toen een integrale opvoering van het klassieke The Man Machine op het programma stond, aangevuld met een foutloze greatest hits, merkte je aan alles dat een kaartje voor deze concertreeks the hottest ticket in town was. Alex Kapranos, zanger van Franz Ferdinand, schuifelde ongeduldig binnen, en ook kok Jamie Oliver zat meer dan een halfuur op voorhand al te wachten tot het concert zou beginnen. De dagen voordien waren ook Boy George en Andy McClusky van OMD al komen kijken.

Fabeltjes

Dat Kraftwerk ook vandaag nog steeds tot de verbeelding spreekt, wekt weinig verbazing. De band werd opgericht in 1970 en evolueerde al snel tot een baanbrekende popgroep die met zelfgemaakte keyboards en synthesizers een volstrekt uniek vocabularium ontwikkelde. In de jaren zeventig componeerde Kraftwerk het geluid van de toekomst, en de invloed die platen als Autobahn ('74) Trans Europe Express ('77) en The Man Machine ('78) op de volgende generaties hadden, valt niet in een eenheidsmaat uit te drukken. Geen idee hoe popmuziek er anno 2013 uit zou zien als Kraftwerk nooit had bestaan, maar het is niet overdreven om te zeggen dat het aanbod op iTunes grofweg gehalveerd zou zijn. Coldplay gebruikte 'Computer Love' als basis voor 'Talk', U2 coverde 'Neon Lights' en het Balanescu Quartet illustreerde dat de composities van de Duitse Beatles zich ook naar klassieke muziek lieten vertalen. De muziek van Kraftwerk vormde de basis voor new wave, techno, house en zelfs hiphop, en je kunt vandaag nauwelijks nog een band opnoemen die, bewust of onbewust, niet door Kraftwerk geïnspireerd is.

Op de koop toe was de band ook niet vies van een beetje zelfmythologisering. Gesprekken met de pers waren altijd al zeldzaam, tijdens fotoshoots laten ze zich vervangen door etalagepoppen, en sinds jaren gaat het verhaal dat hun Kling Klang-opnamestudio geen postbus, fax en telefoon heeft. Een fabeltje wellicht. Al weet je nooit.

Visueel verbluffend

Na het vertrek van Florian Schneider in 2008 blijft Ralf Hütter (66) nog alleen over uit de oorspronkelijke bezetting, en door de jaren heeft hij heel hard zijn best gedaan om ex-leden Karl Bartos en Wolfgang Flür uit de geschiedenisboeken te schrappen. Op de vertimmerde heruitgaven van de platen werden hun namen geschrapt, en ook in de zeldzame interviews die hij geeft, spaart Hütter geen enkele moeite om de inbreng van zijn ex-collega's te minimaliseren.

Nu, eerlijk gezegd: Kraftwerk is sowieso het soort band waarbij het er eigenlijk niet toe doet wie er op het podium staat. Zoals de titel The Man Machine al suggereert, zijn de muzikanten eigenlijk vermenselijkte machines, en dat ze onderling inwisselbaar en zelfs wat gezichtsloos zijn, maakt deel uit van het concept.

Bovendien maakte het de opwinding voor de optredens er geenszins minder op. Voor je de Turbine Hall van Tate Modern binnenging, kreeg je een folder met info over deze Catalogue-concerten, én een 3D-brilletje, keurig verpakt in hetzelfde artwork als de plaat die diezelfde avond zou worden uitgevoerd. De visuals - sowieso een belangrijk aspect van een Kraftwerk-concert, daar de muzikanten zelf tamelijk statisch achter hun computers staan - zouden immers in drie dimensies worden geprojecteerd. Een baanbrekend idee, dat met een meticuleuze precisie werd uitgevoerd.

Al vanaf de opener, de titelsong van de plaat, zorgden die projecties voor een spectaculair effect: de woorden die op het podiumvullende videoscherm tevoorschijn kwamen, vlogen je letterlijk om de oren. Tijdens 'Spacelab' kwam een satelliet op je af, en wanneer 'The Robots' werd ingezet leek het of de stuurse etalagepoppen je persoonlijk ten dans kwamen vragen.

Het was hypermoderne spitstechnologie, maar de visuals zelf zagen er elementair, retro en zelfs was cheesy uit. Dat viel nog het meest op tijdens een twintig minuten durende versie van 'Autobahn': je zag een ouderwetse Volkswagen kever over de snelweg snorren in een eenvoudig getekend decor. Maar terwijl je vroeger naar een visual zat te kijken, leek het in 3D alsof je zélf achter het stuur zat. In die mate zelfs dat je haast wuifde wanneer je door een vintage Mercedes werd ingehaald, en op de rem ging staan wanneer op het einde van het nummer de afrit in zicht kwam. Precies dat maakte deze concerten zo uniek: ze vormden een totaalervaring waarbij je niet langer naar een optreden stond te kijken, maar er gewoon midden in zat. Op de koop toe kwam ook de muziek in surround uit de luidsprekers, zodat je meer dan eens het gevoel had zowel door beeld als geluid te worden omsingeld.

Echte ziel

Op The Man Machine staat beweging en automatisering centraal. Het is een plaat die enerzijds met een satirische blik naar de toekomst kijkt, maar ze tegelijk ook probeert te omarmen. 'The Model' - ook nu een hoogtepunt - was een ironiserende bespiegeling over roem en schoonheid, het weemoedige 'Neon Lights' legde de esthetiek van de vooruitgang bloot, en zocht romantiek in een kille omgeving. Gek overigens, dat sommige van de nummers die zaterdag op de setlist stonden pas voor de derde keer live werden gespeeld. In de jaren zeventig toerde Kraftwerk zelden of nooit omdat de technologie het niet toeliet.

Maar los van het verbluffende visuele aspect bleef de muziek het mooist. Die kwam uit computers maar klonk zelden kil of afstandelijk. Integendeel: nummers als 'Tour de France' en het wonderlijke 'Computer Love' wekten haast de indruk dat er onder al die knopjes en toetsen een kloppend hart verborgen zat. Het maakte de ontroering compleet. Achter al die industriële ritmes en synthetische geluiden ging zowaar een echte ziel schuil.

Bissen kwamen er niet. Traditioneel sloot de set af met 'Music Non Stop', en stapten de groepsleden na een korte, hoofse buiging een voor een het podium af. Een kort goodnight en auf wiedersehen, en dat was het. Meer hoefde ook niet.

Kraftwerks kruisbestuiving tussen kunst, elektronica en uitgepuurde visuals is door talloze muzikanten gekopieerd, maar met deze verbluffende concertreeks onderstreepten Ralf Hütter en zijn medewerkers dat ze de concurrentie ook na een carrière van meer dan veertig jaar nog altijd een stapje voor bleven. Zelf heb ik in mijn leven pakweg zesduizend concerten gezien, en niet één ervan had raakpunten met de multimediale 3D-optredens die de Duitsers momenteel afwerken in 3D. Zoals een harde schijf van een computer af en toe gebaat is bij een update, zo actualiseert deze groep voortdurend wat ze al eerder heeft gedaan. Goed: je kunt een kanttekening plaatsen bij het feit dat een band die altijd al zo geobsedeerd was door de toekomst de blik nu zo nadrukkelijk in de achteruitkijkspiegel gefixeerd houdt. Maar zelfs als Kraftwerk terugblikt op haar eigen verleden, oogt het resultaat ronduit futuristisch.

De acht platen van Kraftwerk die in Tate Modern zijn uitgevoerd, verschijnen begin maart opnieuw op vinyl bij EMI.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234