Maandag 16/05/2022

Roberto Arlt

"Weet u wat het is om in een bordeel te zitten en je opeens te moeten inhouden om niet in wanhopig snikken uit te barsten?" Meer dan vijftig jaar na zijn dood in 1942 werd voor het eerst een roman van Roberto Arlt vertaald in het Nederlands. Het boek De zeven gekken verscheen bij de kleine uitgeverij Coppens & Frenks en is nu als Geuzenpocket herdrukt. Een aanrader voor wie houdt van sinistere zwartgalligheid in een hilarische raamvertelling.

Als journalist was Roberto Arlt ongemeen populair toen hij in 1929 met De zeven gekken zijn tweede roman publiceerde. De toenmalige literaire kritiek hoonde het boek weg, verontwaardigd over Arlts krankzinnige personages, zijn cynisme en grof taalgebruik. Bovenal was de roman slordig geschreven, oordeelde de literaire goegemeente. Dat klopte, ook de journalist Arlt beheerste het Spaans niet goed. Als zoon van Europese immigranten leerde hij het op straat, thuis werd er Duits gesproken. Zijn autoritaire ouders behoorden tot de miljoenen Europese migranten die in de tweede helft van de vorige eeuw in Argentinië het geluk gingen zoeken. Buenos Aires groeide rond de eeuwwisseling uit van een dorp tot een miljoenenstad. Arlt schildert de zelfkant van de grote stad, de marginale wereld van criminelen, pooiers, hoeren en gekken. Hij doet dat in een ongepolijste en baldadige stijl, met een agressieve beeldspraak, wrange humor en een grenzeloos pessimistische levensvisie.

Naar eigen zeggen bekende hij zich tot een literatuur die "aankwam als een harde linkse op de kaak". Later werd hij beschreven als "de eerste Spaans-Amerikaanse schrijver die naar de hel van de grote stad was afgedaald" en ook als "de Argentijnse Céline". De jongere schrijver Juan Carlos Onetti, die Arlt persoonlijk heeft gekend, zei over hem: "Hij kende de taal en de problemen van miljoenen Argentijnen, die niet over hem konden orakelen in literaire artikelen, maar die hem wel konden begrijpen en aanvoelen als een knorrige, zwijgzame en cynische vriend die bij je komt op het moment dat je angst voelt."

Het hoofdpersonage Erdosain in De zeven gekken voelt zich in meerdere opzichten een mislukkeling: als echtgenoot (hij ziet lijdzaam toe dat zijn vrouw er met een andere vandoor gaat), als werknemer en als uitvinder. Zoals Roberto Arlt zelf zei, stak er in het personage Erdosain veel van de schrijver. Naast de huwelijksperikelen en jeugdtrauma's is ook de uitvindersdroom autobiografisch. Arlt bleef heel zijn leven bezeten van het idee een grote uitvinding te doen, nylons waarin geen ladders zouden kunnen komen bijvoorbeeld. Zijn dochter Mirta meende dat het hoofdpersonage zelfs volkomen haar vader was.

Arlt was ook aldoor gefascineerd door de onderkant van de samenleving, de bizarre ontmoetingen tussen kleine criminelen, hoeren en pooiers. In De zeven gekken de opmerkelijke observatie: "Hij koos bij voorkeur die bordelen uit waar hij in het voorportaal sinaasappelschillen zag ..." In een poging om geld bijeen te krijgen komt Erdosain in contact met buitenissige personages (onder wie de Melancholieke Pooier en de Astroloog) die een sociale revolutie willen voorbereiden. Onder leiding van de Astroloog richten ze een geheim genootschap op waarmee ze de omwenteling zullen bewerkstelligen. Het project zal gefinancieerd worden door een keten van bordelen en door afpersing van een gefortuneerd familielid van Erdosains vrouw. De ideologie van het genootschap is een mengsel van elementen uit het communisme, het fascisme van Mussolini en de fanatisme van de Ku Klux Klan. De Astroloog, de zelfverklaarde leider van het gezelschap, verklaart: "Ik weet niet of ons genootschap bolsjewistisch of fascistisch zal worden. Soms ben ik geneigd te denken dat het het beste is om er maar een hutsepot van te maken waar zelfs God niets van begrijpt." Elders mijmert hij over Lenin, "die handenwrijvend tegen de commissarissen van de Sovjets zou zeggen: 'Het is waanzin. Hoe kunnen wij de revolutie uitvoeren zonder iemand te fusilleren?' (...) Dit principe zou hij ook instellen bij het genootschap." Arlts visie is duidelijk: sociale hervormers zijn charlatans en bedriegers. In de roman: "Omdat het leven geen enkele zin heeft, maakt het niet uit welke stroming je volgt." De zeven gekken werd korte tijd na verschijnen al een profetische roman genoemd, omdat de ideologieën waarvan sprake kort daarop ten volle zouden opleven. In de jaren vijftig, tijdens het Perónisme in Argentinië, werd nog eens gewezen op het visionaire karakter van de roman. Maar ook in de jaren negentig doet De zeven gekken nog verbazend modern aan. Arlts hilarische schimpscheuten en zijn zwarte wanhoop lijken zelfs haast door een postmodernistische houding ingegeven. In de roman wordt inderdaad de vraag gesteld hoe het moet in een samenleving waarin God niet meer bestaat en waarin de grote verhalen geen antwoord bieden. Maar vooral beklijft de beklemmende sfeer van de roman. De nerveuze manier waarop Arlt schrijft over de gekte en over het treurige huilen van de ziel. De gedachte aan zelfmoord is nooit ver weg. In een nawoord wordt Arlt geciteerd: "Is het de moeite waard om te leven? Waarvoor? Je komt zelfs op het idee: ik zou me een kogel door mijn kop kunnen jagen." Een andere uitspraak: "Als ik niet zou schrijven, zou ik gek worden."

Johan Vandenbroucke

Roberto Arlt, De zeven gekken, Geuzenpocket 120, 316 p., 350 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234