Dinsdag 26/01/2021

Portret

Robert Putnam: de nieuwe Piketty is eigenlijk de oude

Beeld © Susan Walsh

Thomas Piketty legde hem op de stip, nu knalt de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam de bal in doel. Ongelijkheid, zo stelt hij namelijk in zijn nieuwe boek Our Kids, leidt ertoe dat kinderen uit lagere sociale klassen steeds minder kansen krijgen om zich op te werken.

Robert Putnam de nieuwe Piketty noemen, zoals The Financial Times dit weekend suggereerde, is natuurlijk een beetje vreemd. De 74-jarige Harvardprofessor geldt al sinds de jaren negentig als een van de belangrijkste politieke wetenschappers ter wereld. Met zijn kenmerkende ringbaardje ziet hij er uit als een vergrijsde versie van Abraham Lincoln of Chriet Titulaer. Achter dat sympathieke professor Barabas-voorkomen schuilt evenwel een sociaal wetenschapper voor wie zelf Barack Obama de telefoon opneemt.

Zijn werk inspireerde het beleid van de Amerikaanse presidenten Bill Clinton en Barack Obama, en zelfs George Bush. Vlaamse sociologen-generatiegenoten als Luc Huyse en zeker Mark Elchardus kennen hun Putnam, Derde Weg-socialisten als Tony Blair, Wouter Bos of Patrick Janssens liepen hoog met hem op, maar evengoed citeren christendemocratische ideologen als Wouter Beke of Herman Van Rompuy hem gretig.

Piketty is de nieuwe Putnam

Eigenlijk was Putnam dus altijd al de oude Piketty. Of was Piketty, zo je wilt, de nieuwe Putnam. De Amerikaanse politicoloog dankt die faam grotendeels aan zijn standaardwerk Bowling Alone uit 2000. Daarin komt Putnam tot de verontrustende conclusie dat het sociaal kapitaal (het vermogen van mensen om met elkaar een gemeenschap te vormen) drastisch afneemt in de Amerikaanse samenleving.

Bewijs komt zowel van het dalende lidmaatschap in lokale verenigingen (inclusief de kerk), het verminderde aantal informele vriendschapsbanden als het toenemende maatschappelijke en politieke wantrouwen. Spraakmakend was evenwel de verklaring die Putnam gaf voor dat verpieterende sociaal kapitaal: de toename van eenzaamheid en eenoudergezinnen, de ruimtelijke breuk tussen publiek en privaat leven in suburbia en de opkomst van tv als geïndividualiseerd ontspanningskanaal. Massamigratie doet ook geen deugd, zo stelde Putnam in een opvolgingsstudie: in de meest cultureel diverse wijken is het sociale weefsel het meest uiteengerafeld.

Putnam krijgt wel eens het verwijt dat hij in zijn toegankelijk geschreven en met persoonlijke anekdotes verlevendigde boeken zweemt naar nostalgie naar de sociale cohesie van de jaren vijftig van zijn kindertijd. Toch zorgt zijn met stevige empirische data gestutte werk voor een forse koerscorrectie, ook buiten de VS. Werd de ontzuiling van na de sixties tot dan toe vooral gezien als een periode van (positieve) emancipatie, dan is er nu ook oog voor de individualisering en vervreemding die er het gevolg van zijn.

In het nagelnieuwe Our Kids. The American Dream in Crisis voegt Robert Putnam een dimensie toe aan zijn bevindingen over afnemend sociaal kapitaal: ongelijkheid. Hier ligt de referentie aan de Franse ongelijkheidseconoom Thomas Piketty natuurlijk wel voor de hand. Zette Piketty in Kapitaal in de 21ste eeuw met indrukwekkende statistische bewijskracht de theorie neer dat de kloof tussen grote en kleine vermogens groeit, dan maakt Putnam de vertaalslag naar een erg tastbare realiteit: de ongelijke kansen van kinderen.

Putnam toont aan dat de kloof tussen kinderen van 'rijke' (hoogopgeleide) komaf en kinderen van 'arme' (laagopgeleide) komaf onoverbrugbaar wordt. Daardoor vervalt het ideaal van de 'American Dream' zelf - het idee dat iedereen succes kan hebben, als je maar hard genoeg probeert. Vanaf de wieg lopen kinderen uit de laagste klassen een schier onoverbrugbare achterstand op, stelt Putnam vast. Dat is een kwestie van centen, maar, deels als gevolg daarvan, ook van opvoeding. Rijkere kinderen worden thuis meer gestimuleerd, vullen de vrije tijd creatiever in en gaan vaak naar betere scholen, waar ze bevriend raken met kinderen uit soortgelijke geprivilegieerde gezinnen.

Treffende statistiek: in de hogere Amerikaanse klassen komt minder dan 10 procent van de kinderen uit een eenoudergezin, in de laagste klassen gaat dat naar de 70 procent. Het doel van Putnams nieuwe boek is helder: politieke agendasetting. Gelijkekansenbeleid moet centraal komen te staan in het Amerikaanse politieke debat, vindt Putnam. Geen eenvoudige opdracht in een tijd waarin economisch fundamentalistische Republikeinen de toon zetten, maar Putnam toont zich een sluwe beïnvloeder. Van de theoretische Pikettyaanse benadering van inkomensongelijkheid houdt hij zich ver weg. Door zich te richten op het lot van (arme) kinderen - 'Our Kids' - raakt de politicoloog een snaar bij progressieven én conservatieven.

Reality check

Na decennia van gelijkekansendebatten lijkt Putnams boek bij ons enkel een gevoel van herhaling op te wekken. In tegenstelling tot in de VS is de middenklasse hier niet weggeslagen door de crisis, met dank aan de welvaartsstaat.

Toch leest dit met indringende data verrijkte werk als een belangwekkende reality check voor wie meent dat de strijd voor gelijke kansen nu wel gestreden is. Je hoeft maar een sociaal-economisch profiel te maken van de ouders die dezer dagen kamperen voor de poorten van de betere scholen om hun kind er ingeschreven te krijgen, om te beseffen dat sociale segregatie ook hier een reëel probleem is dat niet van plan is om meteen weg te gaan.

Wie is Robert Putnam?

- 74 jaar, politicoloog aan de universiteit van Harvard
- Geboren in Port Clinton, in Ohio, een stadje dat vaak een rol speelt in zijn werk.
- Brak door met Making Democracy Work (1993), waarin hij aantoonde dat in Noord- en Zuid-Italië een totaal andere gemeenschapsbeleving bestaat.
- Bowling Alone (1995 en 2000) werd een internationale bestseller over het verlies van sociaal kapitaal in een individualiserende samenleving.
- Trad op als adviseur voor de opeenvolgende presidenten Clinton, Bush en Obama, maar ook voor de Britse premier Tony Blair.
- Richtte mee het Saguaro Seminar op, een onderzoeksgroep naar methodes om sociaal kapitaal weer te versterken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234