Zaterdag 21/09/2019

Portret Robert Mugabe

Robert Mugabe (95) overleden: van intelligente vrijheidsstrijder tot gewelddadig despoot

Robert Mugabe. Beeld REUTERS

Veel, heel veel negatiefs kon over hem worden gezegd. Maar één kwalificatie, die van ‘gek’, gold lange tijd niet - al had het er soms alle schijn van. Robert Gabriel Mugabe, die vandaag op 95-jarige leeftijd overleed, wist tot op hoge leeftijd precies wat hij deed. En deed dat met passie.

Het jochie dat op 21 februari 1924 werd geboren in de buurt van Kutama, een dorp ten noordwesten van wat toen nog Salibury, de hoofdstad van Zuid-Rhodesië heette, gold al snel als een boekenwurm. Jongensvriendschappen, met alle losbollerij die daarbij hoort, leken aan hem niet besteed. Robert greep de kans op een goede opleiding, iets dat toen zeker voor zwarten nog allesbehalve vanzelfsprekend was, met beide handen aan.

Zijn eerste serieuze scholing kreeg hij dankzij een Ierse en dus witte priester. De katholieke pater Jerome O’Hea moet Mugabe behalve een algemene liefde voor kennis ook een zwak voor westerse waarden hebben bijgebracht. Later heeft hij fel geprobeerd daarvan afstand te nemen. Maar zijn tirades tegen met name Britten en Amerikanen verrieden een gefnuikte liefde. De Afrikaanse dictator zocht immers ook erkenning als een man van de wereld.

Verdere studie bracht hem onder meer naar het beroemde Fort Hare in Zuid-Afrika, de universiteit die ook Nelson Mandela bezocht. Hij ontmoette in die periode Afrikaanse tijdgenoten als Kenneth Kaunda uit Zambia en Julius Nyerere uit Tanzania. Het waren de jongemannen die, in tegenstelling tot de toen vooral in studie geïnteresseerde Mugabe, betrokken waren bij de vrijheidsstrijd voor het Afrika dat begin jaren vijftig nog door westerse kolonisten, zoals de Britten, werd bestuurd.

Ghana

Voor zijn politieke vorming als pan-Afrikanist, maar ook voor zijn persoonlijk leven, was de tijd die hij tussen 1955 en 1958 in Ghana doorbracht van doorslaggevende betekenis. Robert Mugabe maakte er kennis met de persoon en het gedachtengoed van Kwame Nkrumah, de president van Ghana, het land dat in 1957 als eerste zwart-Afrikaans land onafhankelijk was zou worden.

Daarnaast ontmoette hij de Ghanese Sally Hayfron, zijn eerste vrouw. Voor Mugabe, die op tienjarige leeftijd zijn vader voorgoed het huis had zien verlaten en daarna geen warm gezinsleven had gekend, betekende Sally een nieuwe persoonlijke inspiratie. Samen kwamen ze uiteindelijk terug naar Zuid-Rhodesië. Sally gold als zijn grootste vertrouweling en zou ook in Mugabes geboorteland, tot haar dood in 1992, bijzonder populair blijven.

Zijn politieke loopbaan in eigen land, het latere Zimbabwe, begon in 1960 in Zapu, de partij van Joshua Nkomo. Drie jaar later sloot Mugabe zich aan bij de Zimbabwe Afrikaanse Nationale Unie (Zanu). Hij werd er al snel de secretaris-generaal en kwam al bijna even snel wegens ‘opruiende taal’ tegen het blanke bewind van Ian Smith in de gevangenis terecht. Na ruim tien jaar werd hij vrijgelaten en ging hij in ballingschap in Mozambique.

Diploma voor geweld

Van daaruit nam Robert Mugabe niet alleen de weg naar de met wapens veroverde vrijheid, maar ook die naar de macht. Na onderhandelingen in het Britse Lancaster House, waar deels ook de toekomstige landproblemen voor Zimbabwe werden gesmeed, kreeg Zimbabwe in 1980 de onafhankelijkheid. Mugabe werd premier en toen al sterkste man; vanaf 1987 was hij president.

Robert Mugabe, rechts, in Lancaster House. Beeld Getty Images

Van alle diploma’s die hij in zijn leven behaalde, bleek zijn zelfverklaarde ‘diploma voor geweld’ al snel een van zijn belangrijkste. Dat bleek bijvoorbeeld begin jaren tachtig, toen hij met steun van een door Noord-Korea getrainde brigade liet afrekenen met politiek verzet in Matabeleland, het gebied van Nkomo. Mogelijk 20 duizend onschuldige burgers zijn hierbij om het leven gebracht. De minister van Veiligheid die daarin een zeer belangrijke rol speelde, was Emmerson Mnangagwa, de strijdmakker en latere vice-president, die Mugabe in 2017 van de troon stootte.

In die jaren tachtig al werd gezegd dat Mugabe in bruutheid niet onderdeed voor de blanken die hij van de macht had verdreven. Eind vorige eeuw werden blanke Zimbabwanen het slachtoffer van Mugabes gewelddadigheden. Zij waren het die in Zimbabwe bijna alle grote boerderijen in handen hadden (en daarmee ook van enorm economisch belang voor het land waren). De Britten, geleid door het ‘post-koloniale’ bewind van Tony Blair, stopten hun financiële bijdragen aan de vrijwillige overdracht van grond van blanke naar zwarte boeren. Mugabe, die politiek ook in de knel was gekomen door het verlies van een grondwetsreferendum in 2000, startte zijn eigen landhervorming. Het bleek het begin van jaren van economische en politieke chaos.

Man van extremen

Robert Mugabe werd een man van extremen. Zo bereikte zijn land de hoogste score ter wereld in de inflatie van de Zimbabwaanse dollar en de laagste in de levensverwachting van de ooit zo gezonde en goed opgeleide bevolking. Ook ging hij zich steeds feller gedragen tegenover zijn tegenstanders; reële binnenlandse opponenten, zoals bij de opkomende oppositiepartij MDC van oud-vakbondsman Morgan Tsvangirai, maar ook deels gefantaseerde vijanden, zoals buitenlandse blanken, die erop uit zouden zijn Afrikaanse land opnieuw tot slavernij te brengen.

In zijn steeds buitenissiger gedrag werd Mugabe mogelijk ook gestimuleerd door Grace, de vrouw die hij in 1996 trouwde (na eerder, toen Sally nog leefde, bij haar al voor nakomelingschap te hebben gezorgd). Zij is 41 jaar jonger en werd in eigen land vooral bekend als ‘Gucci Grace’ en ‘the First Shopper’. Sancties tegen de familie Mugabe, die hun buitenlandse reizen flink inperkten, hebben de winkelwoede van Grace wellicht ook in politieke toorn vertaald. Maar dat Grace probeerde haar man ook op te volgen, maakte haar tot een van de meest gehate first ladies uit de geschiedenis.

Robert Mugabe, 1974 in Genève. Beeld AP

Zonder zijn vrouw, maar vooral zonder zijn militaire vertrouwelingen, zou Robert Mugabe mogelijk al veel eerder van het politieke toneel zijn verdwenen. De afgelopen jaren hebben de Zimbabwaanse burgers steeds dichter bij de rand van de afgrond gebracht, maar tegelijkertijd de kliek rond de president zo enorm verrijkt, dat deze groep hem feitelijk tot blijvende macht veroordeelde. Pas toen Grace Mugabe dreigde de plaats van Mnangagwa in te nemen, besloten de vroegere vrienden uit de politiek, uit het buitenland (China), en uit de ZDF, de almachtige krijgsmacht, dat Mugabes tijd als president ten einde was.

Lachwekkend despoot

De intelligente vrijheidsstrijder zelf was inmiddels fysiek en mentaal flink afgetakeld en steeds meer tot een lachwekkende despoot verworden. Tot verdriet en pijn van de miljoenen Zimbabwanen die hem ooit op handen droegen. De enige politieke concessie die zij Mugabe tot zijn politieke einde hebben zien doen, na zijn verkiezingsfraude in 2008, was de coalitieregering die hij aanging met Tsvangirai. Maar van werkelijke machtsdeling is nooit sprake geweest, iets dat de zwakke leider Tsvangirai overigens ook zichzelf dient te verwijten. Een parallelle regering van Mugabe en zijn Zanu-getrouwen is gewoon doorgegaan het land te plunderen. Zoals in de diamantwinning, gecontroleerd door militairen, dezelfde militairen die eind 2017 met ‘de coup die geen coup mocht heten’ de aanzet gaven tot het vertrek van de oude president.

Robert Mugabe zei ooit tot na zijn honderdste te kunnen doorgaan met regeren. Alle geruchten over de kanker waaraan hij al jaren zou leiden, bleken niet opgewassen tegen de montere manier waarop hij zich lange tijd aan de buitenwereld wist te presenteren. Ook van seniliteit bleek pas in de laatste fase van zijn leven sprake. Zijn enige echte waanzin was feitelijk grootheidswaanzin. Groot genoeg om een heel land in mee te sleuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234