Maandag 22/07/2019

Rituelen 2.0 is nog niet voor morgen

Wordt vrijdag visdag binnenkort voorgoed vervangen door telefoonloze zondag? Rituelen passen zich tenslotte aan aan de mensen die er nood aan hebben. De Warande in Turnhout toont alvast hoe rituelen er volgens kunstenaars kunnen uitzien.

Tegenwoordig zoeken we volgens Thomas Crombez (UA), die onderzoek doet naar de link tussen rituelen en theater, naar rituelen die beter passen bij het leven in onze huidige maatschappij. Aan het uitdrijven van de duivel doen we bijvoorbeeld al even niet meer, of amper. De mis op zondag? Ook niet meer zo populair als ze ooit was. De smartphone afzetten op de dag des Heren wordt dat dan stilaan weer wel. Is een nieuwe traditie geboren?

"Je merkt inderdaad dat mensen grip proberen te krijgen op wat hun levens vandaag allemaal verandert", bevestigt filosoof Gert Goeminne (VUB). "Dat doen ze ook door nieuwe rituelen in te bouwen, bijvoorbeeld rond het gebruik van smartphones. Maar het zal nog moeten blijken of dat soort rituelen de tand des tijds doorstaan. Waarschijnlijk niet. Wellicht zullen we er over tien jaar alleen nog eens om glimlachen."

Of het grote publiek ook klaar is om nieuwe rituelen te omarmen, is een andere vraag. Een waarop het antwoord enkele jaren geleden al duidelijk werd tijdens Inferno, de voorstelling van Romeo Castellucci. Een groot wit doek doorgeven naar achter, zodat de hele zaal onder het laken zat. Dat was wat er bij Inferno van het publiek in de Singel werd verwacht. Het doek bedekte uiteindelijk effectief de hoofden van de bezoekers, maar niet zonder dat de onwennigheid eerst van hun gezicht was af te lezen.

Babyborrel

"Theatermakers zijn al decennialang jaloers op de impact die rituelen hebben op mensen. Daarom gaan ze zelf op zoek naar manieren om dezelfde impact op hun publiek te hebben. Alleen reageert het publiek daar soms onwennig op. Omdat het vandaag minder gewend is om met rituelen om te gaan", verklaart Thomas Crombez . "Tegelijkertijd voel je dat mensen wel nog nood hebben aan rituelen."

Toch proberen mensen altijd al om nieuwe rituelen te installeren of bestaande tradities aan te passen. Soms ook met succes. Een doopsel wordt tegenwoordig regelmatig vervangen door een babyborrel, een huwelijk door een housewarming, een vormsel door een lentefeest. Dat het vooral religieuze rituelen zijn die worden weggedrukt door nieuwe varianten, is niet toevallig. "Die rituelen herinneren mensen aan het instituut kerk, waar ze zich toch vragen bij stellen", zegt godsdienstwetenschapper en ethicus Bert Broeckaert (KU Leuven).

Al zijn er volgens Broeckaert ook andere redenen waarom de katholieke tradities aan belang verliezen. "In West-Europa leeft blijkbaar het idee dat vooruitgang niet strookt met het behoud van religieuze rituelen. Terwijl bijvoorbeeld Indiërs nu en Amerikanen eerder al bewezen dat technologische evolutie best kan samengaan met het in stand houden van religieuze tradities."

Helemaal zonder rituelen kunnen we toch ook in West-Europa niet. Ze bieden houvast en structuur, en brengen mensen samen. "Vooral dat laatste blijkt belangrijk", weet Emmie Segers, stafmedewerker van het Landelijk Expertisecentrum voor Cultuur van Alledag (LECA). "Daarom wordt bijvoorbeeld Kerstmis door veel meer mensen gevierd dan Nieuwjaar. Kerst staat nog altijd synoniem voor tijd doorbrengen met je familie, Nieuwjaar veel minder."

Begrafenis

De kern van rituelen zoals Kerstmis zal daarom volgens Segers waarschijnlijk hetzelfde blijven, zelfs als de invulling van het feest de komende jaren nog zou veranderen. Bert Broeckaert is er toch niet van overtuigd dat aangepaste rituelen veel nut hebben. "Een ritueel is eigenlijk zo belangrijk omdat we het gebruiken om ons schijnbaar onbenullige leven in te schrijven in het grotere geheel. Als mensen dan zelf bijvoorbeeld een begrafenisritueel gaan bedenken, is dat wel mooi en zinvol, maar mist het zijn doel een beetje. Dan wordt het ritueel plots een heel individuele uiting van een individuele emotie."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden