Woensdag 23/06/2021

Risicodiplomaat met bloemen en builen

Louis Michel is de man die het woord 'risico' in de Belgische diplomatie introduceerde. Berekende risico's en impulsieve risico's. Inzake Afrika en Irak leverde zijn brute kracht successen op. Als het over Oostenrijk en wapentransporten ging, liep hij dan weer met zijn kop tegen de muur. Het feit dat hij zijn mooie principes verloochent telkens als de (Waalse) economische belangen op het spel staan, maakt dat hij voorlopig niet op een vredesprijs moet hopen.

KOEN VIDAL

Dat Louis Michel (MR) een sleutelrol ging spelen in de eerste Verhofstadt-regering, stond eigenlijk al voor de verkiezingen van 1999 vast. In de eerste plaats omdat hij met toenmalig PS-voorzitter Philippe Busquin een regeerakkoord had afgesloten waardoor paars-groen nog voor de regeringsvorming een gebetonneerd gegeven werd. Het was dan ook geen verrassing dat Michel na de 'dioxineverkiezing' werd aangesteld tot informateur en dat er enkele weken later een paars-groene coalitie werd geboren met Verhofstadt als premier en Michel als vice-premier. Omdat hij bovendien de belangrijkste vice-premier wilde zijn, eiste Michel ook Buitenlandse Zaken op. Met het Europese voorzitterschap in het verschiet, stond deze ministerpost garant voor behoorlijk wat extra kilo's aan macht en mediabelangstelling. Dat Michel daarvan gebruik zou maken, ook dat was van in het begin duidelijk. En wie daaraan twijfelde, hoefde slechts Michels eerste beleidsnota te lezen, die, om het zacht uit te drukken, blijk gaf van een 'geprofileerde aanpak'. Vooral het Afrika-hoofdstuk viel op. In contrast met de behoedzame aanpak van zijn voorganger Erik Derycke (SP.A) pleitte Michel voor een voluntaristisch 'terug naar Afrika-beleid'. Vooral de voormalige Belgische gebieden Kongo, Rwanda en Burundi kregen veel aandacht. De kritiek dat onder Michels goede intenties een mercantilistische finaliteit zat - diamant, andere grondstoffen, ex-Sabena - werd weggewuifd.

Het nieuwe voluntarisme kreeg ook een nieuwe stijl: die van de bonkige zeeman met pijp die zich aan het roer zet en weet waar hij naartoe wil. Een beeld dat tijdens de eerste trip van Michel naar de Verenigde Naties in New York tot in het extreme gecultiveerd werd toen hij zich voor de verzamelde beeldpers op de Hudson River aan het roer zette van een negentiende-eeuwse zeilboot.

Nog een nieuwigheid: om zijn doel te bereiken was kapitein Michel bereid om aanzienlijke risico's te nemen. Soms berekend, soms impulsief. Ook dat wordt duidelijk tijdens die eerste VN-top van september 1999. Vanuit New York lanceert Michel ook een aanval op Belgisch grondgebied: via allerlei off the record-uitspraken laat hij weten dat een doeltreffend Afrika-beleid enkel mogelijk is als hij kan beschikken over de geldpot van staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking Eddy Boutmans (Agalev). Het gevolg was een van de eerste blauw-groene confrontaties in de regering-Verhofstadt. Een ander controversieel aspect van Michels Afrika-aanpak is dat hij met iedereen om tafel zal zitten: ook met vertegenwoordigers van regimes die in de Grote Meren bloed aan hun handen hebben en geen oprechte plannen hebben om de lucratieve oorlog te stoppen. Ook het imago van de risicodiplomaat werd zorgvuldig gecultiveerd en op foto vereeuwigd. Dat laatste gebeurde in Havana, toen Michel, tot grote schrik van de veiligheidsmensen, op een Harley Davidson kroop en een helmloos ritje maakte over de zeepromenade.

Voor wat de Grote Meren betreft, krijgen de sceptici voorlopig ongelijk. Ook al blijven de problemen in Kongo, Rwanda en Burundi gigantisch, feit is dat de verschillende vredesprocessen in die regio vooruitgang hebben gemaakt en dat België daar een rol heeft gespeeld. Afgelopen dinsdag was er de geplande presidentswissel in Burundi en, als alles goed gaat, zou er de komende maanden een overgangsregering moeten komen in Kongo.

Bewonderaars van Louis Michel zeggen vaak dat hij de actieradius van de Belgische diplomatie aanzienlijk heeft vergroot. Om die uitspraak te staven, halen ze niet enkel het Afrika-beleid en het Belgisch EU-voorzitterschap aan, maar vooral de recente antioorlogshouding inzake Irak. Door zich samen met Frankrijk en Duitsland te verzetten tegen Navo-ondersteuningsmaatregelen voor Turkije, hief België zich op het geopolitieke niveau. Resultaat: zelfs Amerikaanse komieken als Jay Leno ontdekten België. "Wel, het ziet ernaar uit dat we een stap dichter bij de oorlog zijn aanbeland. Niet met Irak, maar met Frankrijk, Duitsland en België." Het beeld van het kleine België dat het grote Amerika tegenwerkt, leverde ook een mooi binnenlands resultaat op. Zo kwam het dat tijdens een massaal bijgewoonde vredeshappening in de Gentse Vooruit-publiek sprekers en artiesten verkondigden dat ze voor de eerste keer in hun leven trots waren op België. Misschien nog een ander belangrijk neveneffect: de kloof tussen allochtonen en autochtonen werd een beetje kleiner. Ook dat typeert Michel, nog steeds volgens die bewonderaars. "Hij is iemand die voortdurend toenadering zoekt met de moslimwereld en hoopt op die manier de kloof tussen beschavingen te verkleinen. Zijn houding is de antipode van de clash of civilizations."

Wie risico's neemt, loopt af en toe met zijn hoofd tegen de muur. Bij Michel is dat niet anders. Oostenrijk is hier het trefwoord. Iedereen, en zeker ook Michel zelf, herinnert zich nog wel de uitspraak van begin 2000 dat het "moreel onaanvaardbaar" is om in een land te gaan skiën waar de de extreem-rechtse FPÖ van Jörg Haider in de regering zit. Het gevolg was een Europese rel die vooral in Vlaanderen slecht gesmaakt werd. Premier Verhofstadt noopte zijn vice-premier om het inzake Oostenrijk wat rustiger aan te doen. Michel bood zijn verontschuldigen aan en wie hem daarna nog lastigviel met de ski-uitspraak kreeg nors gegrom als antwoord. "Het was een fout van mij, oké. Ik reageerde nogal fel. Zo zit ik nu eenmaal ineen."

Michels recente uitspraak tegen de Amerikaanse wapentransporten over Belgisch grondgebied is zijn recentste uitschuiver. Zondag op de televisie was hij er nog tegen, maar maandag op de radio zei hij dat België niet anders kon dan de wapentransporten toe te laten. Tussen die twee momenten vond waarschijnlijk een babbel plaats met premier Verhofstadt, die moet hebben gezegd dat België in zijn antioorlogsstandpunt geen soloacties moest ondernemen en onder de veilige paraplu van Frankrijk en Duitsland moest blijven.

In andere gevallen ziet Michel de muur van de realpolitik zelf staan en weet hij zich te beheersen. Zijn politiek inzake wapenhandel is daar een voorbeeld van. In het belang van de Waalse wapenindustrie hanteerde hij daarbij een ander evenwicht tussen ethiek en pragmatiek dan in het geval van Kongo of Palestina. Gevraagd naar waarom Michel wapenlicenties voor een land als Saoedi-Arabië goedkeurde, antwoordde hij het volgende: "Welk Europees land weigert wapens aan Saoedi-Arabië? Geen enkel. Wat voor zin heeft het dan als België plots zou beslissen om geen wapens meer te leveren? Als ik dat doe, komen honderden jobs bij FN in gevaar. Een job, dat is toch ook een mensenrecht, of niet soms? Ik ben bereid om tot aan de grens van het diplomatieke risico te gaan. Maar tegelijkertijd moet ik mij voortdurend afvragen: wat win ik met een bepaalde maatregel en wat verlies ik?" In het geval van de wapenlevering aan Nepal moet Michel de grootste problemen hebben gehad om dit evenwicht tussen mensenrechten en zakelijke belangen juist te leggen. Dat verklaart waarom hij het dossier voorlegde aan het kernkabinet, wat volgens de wet op de wapenhandel helemaal niet hoeft. Het gevolg is bekend: het afscheid van Magda Aelvoet en een gigantische kater voor de groenen. Michel moet dat niet zo erg gevonden hebben, want hij heeft het niet zo op de groenen. Op het einde van de crisis lurkte Michel aan zijn pijp en grijnsde. "Ik ben veel eenvoudiger dan jullie denken. U dicht mij trucs en sluwheid toe, terwijl dat niet waar is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234