Zaterdag 07/12/2019

Rio de Janeiro De straat als kunstscene

Het tweejaarlijkse internationale festival Europalia focust dit jaar op het culturele erfgoed van Brazilië. De tentoonstelling A Rua in het M HKA en het gelijknamige boek erbij zijn er een onderdeel van. In A Rua worden 28 kunstenaars gepresenteerd wier leven en werk nauw gerelateerd zijn aan de stad Rio de Janeiro.

Het boek verschijnt op het moment dat Rio zich opmaakt voor twee mega-evenementen - de FIFA World Cup finale in 2014 en de Olympische spelen in 2016. Het is de eerste poging om de ontwikkeling van de hedendaagse kunstscene in de stad in kaart te brengen. De focus van de publicatie ligt op de straat. Dat wordt meteen duidelijk op de eerste pagina's, waar mooie foto's te zien zijn met silhouetten van jongens die capoeira doen tegen een diepblauwe achtergrond. Bovendien zijn alle titels in het boek geprint in een lettertype ontworpen door de legendarische straatkunstenaar José Datrino, beter bekend als Profeta Gentileza.

Bruisende publieke plaatsen

Samensteller van het boek Dieter Roelstraete koos als uitgangspunt de straat, in Rio een cruciale determinerende factor. Het begrip 'straat' wordt daarbij ruim opgevat. Het gaat om bruisende publieke plaatsen waar mensen samenkomen en in interactie treden met elkaar. Zelfs het strand wordt als straat gezien. Zo maakte de beeldhouwer Ernest Neto een video over verkopers van versnaperingen op het strand. Het is een ode aan de kraampjes - gebouwd in eenvoudige materialen - en de commerçanten die snacks verkopen die ze ter plekke bereiden in kleine oventjes. Neto betreurt het dat het om hygiënische redenen bij wet verboden werd om die nog aan te bieden. Enkel producten in massaverpakking, zoals Doritos of Cheetos, mogen nog verkocht worden. Dat noemt hij de 'verwestering' van het strand.

Naast het strand staan vooral de favela's centraal. De sloppenwijken van Rio doen de meesten onder ons waarschijnlijk denken aan de ultragewelddadige scènes uit films als Cidade de Deus of Tropa de Elite. Maar ze zijn ook een plek van creatie, van inspiratie. Veel kunstenaars zijn beïnvloed door de architectuur van de favela's, die erg verschilt van die van de rest van de stad.

Het hoofddoel van de favela's is het bieden van een toevluchtsoord, een schuilplaats. Mensen bouwen een dak boven hun hoofd met materiaal dat ze op straat vinden. Wanneer ze betere materialen aantreffen of kunnen kopen, verbouwen ze hun woning. De huizen transformeren dus permanent, tot ze uit baksteen gebouwd kunnen worden. Constructie is een alledaagse realiteit in de favela's. Niet voor niets nam Lygia Pape, die samen met Hélio Oiticica en Lygia Clark wordt beschouwd als de Heilige Drievuldigheid van de Braziliaanse conceptuele kunst, haar architectuurstudenten mee naar de favela's voor research.

Complex labyrint

Omdat er op goed geluk gebouwd wordt zonder doordachte blauwdruk, vormen de krottenwijken een complex labyrint. Maar dankzij de permanente bedrijvigheid en de doolhofstructuur gaat er ook een grote energie vanuit. Door de favela's lopen is een bijzondere ervaring. Je neemt een ander wandelritme aan, een sensuele tred, die opgelegd wordt door de straten, zo schrijft architectuurprofessor Paola Berenstein Jacques in A Rua. Zo wordt het begrijpelijk dat kinderen die daar geboren worden de samba beginnen te dansen voordat ze rechtop kunnen lopen.

De esthetica die voortkomt uit de favela's is er dus een van beweging. Beweging en interactie staan ook centraal in de sculptuur van Ricardo Basbaum: 'Would You Like to Participate in an Artistic Experience?, work in progress since 1994'. Hij stuurt zijn object, een soort grote witte kom met blauwe rand en een gat erin, op naar mensen. Zij mogen de sculptuur even bij zich houden en er een foto van nemen. Een man uit New York gebruikt het als kledingstuk. Een vrouw pakt het functioneler aan en verzamelt er haar wasgoed in. Zo brengt Basbaum zijn kunstwerk in de privésfeer. Het object gaat van persoon naar persoon en komt, in de vorm van een foto, weer in de publieke ruimte terecht.

Natuurlijk is geweld niet weg te denken uit Rio de Janeiro. Vele kunstenaars gaan dat thema dan ook niet uit de weg. Zo documenteerde Artur Barrio met zijn 16-millimetercamera acties die hij op straat uitvoerde. In 'Situação T/T 1' (1970) legde hij bebloede lappen stof op straat om te zien hoe de toevallige voorbijgangers en de politie erop zouden reageren. Op stills uit de film zijn voetgangers te zien die twijfelen tussen stil blijven staan en verder wandelen. Ook fotojournalist Evandro Teixeira stelt de agressie aan de kaak. Als een van de pioniers van de Braziliaanse fotojournalistiek fotografeerde hij de straatprotesten van 1968 die bloedig werden neergeslagen. In A Rua is een pakkende zwart-witfoto met grove korrel te zien. Een gewonde man wordt ondersteund door twee politieagenten. Een andere man houdt zijn gezicht in zijn handen. Ook de titel spreekt boekdelen: 'Bloody Friday in the City'.

In de favela's is het allebei te vinden: de energieke schoonheid versus het bloederige geweld. Maar beide kanten van de medaille brengen interessante kunst voort.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234