Vrijdag 07/05/2021

De toogfilosoof

Rik Torfs over Descartes: "De twijfel is bevrijdend"

Rik Torfs. Beeld VRT - Gert Verbeelen
Rik Torfs.Beeld VRT - Gert Verbeelen

Twintig geniale denkers. Van Socrates tot Freud: vanaf vandaag vindt u 20 weken lang bij de zaterdagkrant een boekje (4,90 euro extra) over een befaamde filosoof. Die 'denker van de week' krijgt op deze plek steevast een duwtje in de rug. Vandaag: Rik Torfs over René Descartes.

De kwaliteit van René Descartes (1596-1650) blijkt uit het grote aantal mensen dat zijn gedachtegoed vandaag bekampt. Zeldzaam zijn zij die zoveel vijanden hebben, vierhonderd jaar nadat ze hebben geleefd. Een prestatie.

Met Descartes begint de moderne filosofie. Van pure speculatie houdt hij niet echt. Hij wil de waarheid zoeken, en dat kan enkel door aan alles te twijfelen. Cogito, ergo sum. Ik twijfel, dus ik ben. Weinig filosofische zinnetjes trokken op een gelijkaardige manier een spoor door de geschiedenis. René Descartes beschrijft niet enkel een mens die denkt, maar ook een mens die zich van zijn denken bewust is. De grote Griekse filosofen vonden dat de ultieme waarheid transcendent was, buiten de mens stond, voor hem onbereikbaar was. Descartes niet. De waarheid was voor hem immanent.

De fi is de beginletter van het Griekse woord philosophia ('liefde voor wijsheid') Beeld Leonie Bos
De fi is de beginletter van het Griekse woord philosophia ('liefde voor wijsheid')Beeld Leonie Bos

Filosoferen bleek voor René Descartes tegelijk een groot plezier en een absolute noodzaak:"C'est proprement avoir les yeux fermés, sans tâcher jamais de les ouvrir, que de vivre sans philosopher."('Wie leeft zonder filosofie, heeft zijn ogen dicht, zonder ooit te proberen ze te openen')

Latere filosofen stuurden Descartes vele verwijten toe. Romantici uit de negentiende eeuw vonden dat hij het denkende subject als te autonoom zag, los van de rest van de wereld en de natuur.

In mijn eigen studententijd las en hoorde ik dan weer vooral verwijten over zijn dualisme. Lichaam en geest rukte hij uit elkaar, klonk het, terwijl ze onafscheidelijk zijn. Mis- schien. Maar theorieën van vandaag waarin onophoudelijk wordt herhaald dat wij ons lichaam zijn, hebben mij altijd met een zekere weerzin vervuld. Misschien ten onrechte. Maar een beetje juist begrepen dualisme is eigenlijk wel leuk.

null Beeld

Nu ik toch persoonlijk word: drie dingen van zeer verschillende aard vind ik bij Descartes bijzonder aardig.

Allereerst twijfelt hij op een herbergzame manier. Zijn twijfel is methodisch, een manier om tot waarheid te komen. Om de twijfel zelf uiteindelijk op te heffen, ooit. Descartes' twijfel is noodzakelijk en bevrijdend. Een knagende, sceptische twijfel daarentegen, twijfel die tot vertwijfeling leidt, is helemaal niets voor hem.

Vervolgens blijft Descartes als rationalist pur sang zijn godsgeloof trouw. Hij ontwikkelt zelfs een godsbewijs. Onder de gedachten die we koesteren is er die aan een volmaakte God. Hoe kan een gedachte aan het volmaakte uit een onvolmaakt wezen zoals de mens voortvloeien, tenzij God werkelijk bestaat?

Ik moet toegeven dat godsbewijzen, in de tijd van Descartes schering en inslag, mij niet meteen aanspreken, al zijn bewijzen van het tegendeel nog erger. Doch mooi is dat Descartes zijn geloof nooit verloochende. Integendeel. Hij vond het denken niet bedreigend voor God, en God niet bedreigend voor het denken.

Ten slotte heb ik mij altijd gefascineerd gevoeld door de tijd die Descartes - hij overleed uiteindelijk in Stockholm - in Nederland doorbracht. In Amsterdam, Utrecht en Leiden, bijvoorbeeld. Maar vooral aan de universiteit van Franeker in Friesland. Een verdwenen universiteit in een prachtig stadje dat velen enkel kennen van de Elfstedentocht die zelf een beetje met verdwijnen bezig is.

Een Fransman in Franeker, dat ooit een internationale universiteit had met heel wat studenten uit Transsylvanië. In 1984, tijdens het totalitaire regime van Nicolae Ceauescu, kocht ik in Cluj een zeventiende-eeuws boekje dat in Franeker was gedrukt. Ik dacht aan René Descartes, intellectuele vluchteling, toen ik het illegaal Roemenië uit smokkelde.

Volgende week: Dyab Abou Jahjah over Karl Marx.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234