Donderdag 22/10/2020

InterviewRik Torfs

Rik Torfs: ‘Ik gun het mensen als Roger Vangheluwe niet om me dit af te nemen’

Rik Torfs.Beeld Tim Dirven

Ondanks wrevel en soms walging bezingt Rik Torfs (KU Leuven) in zijn nieuwste boek de kerk. ‘Velen zijn om erg begrijpelijke redenen afgehaakt, maar net de kerk kan de ultieme plek worden waar we kunnen ontsnappen aan het gemoraliseer van vandaag.’

Met de titel, De Kerk is fantastisch, vloekt Rik Torfs (63) in de kerk. Want zovelen zijn net blij dat we af zijn van dat mannenbastion vol pedofilieschandalen, schuld, boete en geboden slikken. Maar ook gelovigen dreigen zich in hun koffie te verslikken. Zo is er een volledig hoofdstuk over hoe verrot de kerk is en kom je passages tegen als deze: “Niets verhindert om tijdens de zondagsmis ingetogen te verlangen naar drank en vrouwen. Of om te denken aan manieren om tegenstanders tijdens de komende week voetje te lichten.”

Toch zweert kerkjurist Torfs, beroemd om zijn sarcasme, dat er niets ironisch is aan die titel. “Ik meen het serieus. Al was ‘Sommige aspecten van de kerk zijn fantastisch’ juister geweest”, zegt hij wanneer we met de fotograaf op zoek gaan naar een kerkelijk decor in Leuven. “Maar dat bekt niet lekker.”

De fotosessie brengt ons meteen bij wat Torfs het meest bekoort in de kerk. “De kerk is voor mij in de eerste plaats een gebouw. Dat staat daar gewoon en om het even wie mag er binnen om helemaal niets te doen. Nutteloos te zijn.”

Zo hebben wij dat niet geleerd.

(Lacht) “Ook mijn leraren zeiden dat we ons te pletter moesten concentreren in de mis. Maar mensen hebben altijd zitten staren naar de knappe buurvrouw of de glasramen. Ik vind het de beste plek om ongeconcentreerd wat te zitten kijken. Als student ging ik geregeld naar een onopvallende jezuïetenkapel. Ook toen was dat niet cool. Dan werd je liever betrapt in een bordeel. Toch bezocht ik vaak dat gebouw dat niets van mij verlangde. Mijn grootste vrees was dat iemand anders zou binnenkomen en zou vragen wat ik daar deed. Dat wist ik niet. Net dat was fantastisch.”

Dat klinkt als meditatie.

“Mensen zoeken plaatsen van totale rust, weg van de waan van de dag. Al die kerkgebouwen bieden dat. Gratis. Mijn leraren zeiden dat het gebouw niet belangrijk was en alles om de geloofsgemeenschap draaide. Ik voelde dat dat niet kon kloppen. Die gemeenschap hing maar losjes aan elkaar. Zo graag zagen mensen elkaar niet. Terwijl de stilte, de openheid van zo’n vaak imposant gebouw iedereen op verschillende manieren aanspreekt, zelfs beroert. Kijk naar reacties toen de Notre-Dame in brand stond. Zelfs seculiere hippe stedelingen zijn trots op de kathedraal in hun stad.”

Associëren velen ook de gebouwen toch niet vooral met wrede of saaie priesters, geboden en verboden, vrouwonvriendelijkheid of pedofilie ?

“Wellicht. Oudere generaties kregen streng moralistische boodschappen mee, vaak van erg vervelende mensen. Vroeger was dat een extreem strenge seksuele moraal, toen ik opgroeide verschoof dat naar een extreem sociale moraal. Dat de kindjes in Biafra honger leden, was onze schuld, zei mijn leraar dan. Daar werd ik erg opstandig van.”

Toch bent u nooit van uw geloof gevallen?

“Mijn liefde voor het instituut was altijd maar zeer matig. Als kerkjurist heb ik ook de lelijkste kanten gezien. Soms was de afkeer groot. Maar die valt niet samen met mijn geloof, dat een bedding is in mijn leven, waardoor ik zelfs heel erge dingen kan relativeren. Ik gun het mensen als Roger Vangheluwe (voormalig bisschop veroordeeld voor seksueel misbruik, BDB) niet om me dat af te nemen.”

U schrijft hoe de ‘verrottingsvisie’ van jezuïet Michel de Certeau u daarbij helpt. Wat verrot is, kan de humus zijn voor iets nieuws. Is dat niet erg makkelijk tegenover de slachtoffers?

“Zo bedoel ik het niet. Velen zijn terecht heel kwaad. Ik begrijp heel goed dat zij zeggen: ‘Weg ermee.’ Het systeem is failliet en op moreel vlak alle geloofwaardigheid kwijt. (fel) Nog altijd worden priesters die, nadat ze hun ambt hebben neergelegd, toelating vragen om te trouwen hooghartig afgewezen. Die arrogantie van een instituut dat zelf misdaden beging, degouteert mij. Grondige hervormingen zijn nodig. Zo is het onaanvaardbaar dat er nog altijd geen onafhankelijke rechtbanken zijn binnen de kerk. Dan zal er altijd verdoezeld worden.”

Hoe zit dat dan met die humus?

“De visie van de Certeau betekent niet dat over alles de spons wordt geveegd. Er kan pas vergiffenis zijn na berouw en straf. Het betekent wel dat, hoe dramatisch het ook is, je het falen kan gebruiken om een andere richting in te slaan, om te beslissen: ‘Zo mag het nooit meer zijn’.”

En?

“Het zal lang duren. Wat me wel positief verraste, was dat kardinaal Pietro Parolin, de tweede man in het Vaticaan, tijdens een bezoek met onze studenten zei: ‘We zullen moeten starten vanaf nul.’ Helaas is het niet vanaf nul, maar vanaf een veel benardere positie. Maar het is straf dat zo’n topfiguur dat nu zegt. Parolin is dan ook zeer verstandig. En hem verdenk ik er niet van ongelovig te zijn (brede grijns).”

Anderen dan wel?

“Misschien geloven velen niet meer in God. Kardinaal word je rond je 65ste. Dan ben je al zeker veertig jaar aan de slag. Net zoals bij politici, academici, medici, leraren en journalisten kan het vurige geloof verdampen, zonder dat je daarom de job minder goed doet of de verworven positie wil lossen. Dat is in het Vaticaan ook zo.

“Ik vind het mooi dat sommigen dan toch hun werk blijven doen, uit liefde voor het instituut. Misschien ook voor de macht. Of omdat ze elders geen werk zouden vinden. In tegenstelling tot veel andere organisaties verlangt de kerk niet dat je gelooft. Gedoopt zijn volstaat. Je gedachten zijn vrij. Ook dat vind ik in tijden van lege gelijkhebberij fantastisch.”

Beseft de kerk dat ze moet ophouden moralistisch met het vingertje te zwaaien?

“Ik voer momenteel gesprekken met kardinalen voor een tv-documentaire over het Vaticaan. Hoe zien zij die strenge seksuele moraal? Geloven ze hun eigen onzinverhaaltjes over hoe de vrouw zo anders is? Mensen in die positie gaan hun instituut niet afvallen, maar ik voel wel aan dat het besef aanwezig is dat een nieuwe manier van denken nodig is.

“Paus Franciscus vergeleek de kerk ook al met een veldhospitaal. Dan beken je dat je onderdeel bent van het probleem. Dan ben je niet meer dat verheven instituut dat zogenaamde waarheid verkondigt, mensen controleert en hen regels voorhoudt die haar vertegenwoordigers zelf niet naleven. Het is een kerk die zelf wankel staat en gehavende mensen nabij probeert te zijn. Die heeft het potentieel om de laatste plek in de samenleving te worden waar je als onvolmaakte mens terecht kan.”

Hoezo?

“Vroeger moraliseerde de kerk en probeerde de samenleving daaraan te ontsnappen. Nu kan ze niet meer geloofwaardig moraliseren maar is de samenleving weer erg moraliserend. De kerk zou een vluchtoord kunnen worden waar je aan al dat oordelen en veroordelen kan ontsnappen.”

Rik Torfs: ‘Vroeger moraliseerde de kerk en probeerde de samenleving daaraan te ontsnappen. Nu kan ze niet meer geloofwaardig moraliseren maar is de samenleving weer erg moraliserend.’Beeld Tim Dirven

In welke zin is de samenleving moraliserender geworden?

“Ze is onder invloed van de wetten van de markt contractueler geworden. Voor wat hoort wat. Zo zijn steeds meer mensen voor de herinvoering van de doodstraf. Er heerst een soort hardheid. Iemand vergeven of iets meer geven dan hij of zij verdient is not done. De kerk zou kunnen tonen dat het goed voelt om soms genereus te zijn want ze is gestoeld op principes van diepe menselijkheid, zelfs voor wie misdaden beging. Neem het biechtgeheim, dat het mogelijk maakt je lelijkste of zwakste kant in compleet vertrouwen te delen. Het is een zeldzame plek waar je over het ongeoorloofde mag spreken zonder direct snoeihard veroordeeld te worden. Dat is toch fantastisch bevrijdend?”

Moet een priester die hoort over misbruik niet direct de politie bellen om leed te voorkomen?

“Dan zou geen enkele misdadiger nog iets opbiechten. Dankzij het biechtgeheim kan die priester druk uitoefenen, zeggen: ‘Stop met je misdrijven en stap zelf naar de politie.’ Zonder biechtgeheim weet niemand ergens van.

“Ook het kerkasiel, dat al heel oud is, is een vrijplaats die de kerk biedt. Recent nog zijn in Nederland mensen zonder papieren niet opgepakt omdat priesters missen bleven opdragen. Want de eredienst mag niet verstoord worden. Juridisch is het niet waterdicht en het is geen oplossing op lange termijn. Maar minstens tijdelijk worden de wereldse wetten bevroren om mensen in nood te beschermen terwijl men oplossingen zoekt. Ik vind dat prachtig.”

Ook de humor en de schoonheid van de kerk noemt u prachtig. Iedereen kent de kathedralen en Bach. Maar humor? Er mag toch vooral niet gelachen worden?

(Lacht) “Wie zou dat kunnen afdwingen? Absurde Bijbelpassages, jezuïetengrappen, expliciet seksuele scènes verwerkt in de waterspuwers van kerken getuigen hoe gelovigen altijd al de spot hebben gedreven met hun religie. Dat doe je net als je genegenheid voelt.

“Humor is ook een laatste redmiddel om toch nog over iets te kunnen spreken dat eigenlijk niet te verwoorden is. Dat is wat gelovigen eveneens proberen. De schijnbaar absurde gedichten van Gerard Reve, waarin hij een grote lieve beer is en god een ezel, illustreren dat treffend.

“Schoonheid en kunst lijken ook op religie en zijn ermee verweven omdat ze je jezelf en je besognes even doen vergeten. En ze verbinden je met iets groter dan jijzelf. Maar het kan, net zoals geloven, nooit op bestelling. Je kunt niet beslissen: ‘Vandaag ga ik me laten beroeren door die besneeuwde bergtoppen.”

Kunt u verwoorden wat u gelooft?

“Jezus is een leidraad voor hoe ik leef, al ben ik minder vriendelijk (grijnst). Het is me om zijn grote aandacht voor de tegenstrijdigheden in de mens te doen. De barmhartige Samaritaan biedt wel als enige passant de eerste zorgen aan een gewonde vreemdeling, maar hij laat de verdere zorgen over aan een herbergier. Zacheus, een grote foefelaar, schenkt niet alles, maar de helft van zijn fortuin aan de armen. ‘Bravo’, zegt Jezus over hen. Die verhalen over naar het goede streven maar toch onvolmaakt mogen zijn, raken mij diep.

“Maar mijn geloof gaat vooral over leven na de dood. Ik besef dat dat irrationeel klinkt, zeker voor lezers van De Morgen. Ik kan het ook niet concretiseren noch bewijzen. Het is de hoop dat het leven sterker is dan de dood. Daarin geloven kun je niet kiezen. Het overvalt je. Daarom zijn er mensen die zeggen dat ze wel zouden willen geloven, maar er niet in slagen.”

Rik Torfs: ‘Grondige hervormingen zijn nodig. Zo is het onaanvaardbaar dat er nog altijd geen onafhankelijke rechtbanken zijn binnen de kerk. Dan zal er altijd verdoezeld worden.’Beeld Tim Dirven

Omdat het ingaat tegen wat de wetenschap vaststelt?

“Dat kan. Maar de tegenstelling tussen religie en wetenschap vind ik vals, net zoals George Lemaître (Belgische priester en astronoom, grondlegger van de oerknaltheorie, BDB). En zoals de wetenschappers in het boekje van Cees Dekker (gerenommeerd Nederlands fysicus, BDB), waar ik aan meewerk, die over hun werk, leven en geloof spreken. Als jurist ben ik ook een wetenschapper met groot respect voor de wetenschappelijke methode. Wetenschap tast de grenzen af van wat we kunnen kennen. Religie van wat we kunnen voelen en vermoeden. Ik zie geen concurrentie.”

Net zoals atheïst Jean Paul Vanbendegem (VUB) schrijft u dat we de wetenschap te veel op een voetstuk plaatsen?

“Ja. We verwachten te grote en te absolute waarheden van de wetenschap. Zo werkt ze niet. Het is een permanente zoektocht van proberen en missen. Daarom duurt het lang om nieuwe ontdekkingen te doen.”

Waarom ging u in de clinch met Marc Van Ranst? ‘Al die wetenschappers weten het zelf niet’, besluiten mensen dan.

“Ook ik vind dat we voorzichtig moeten zijn. Maar ik vind ook dat we niet helemaal juist geïnformeerd worden. ‘Er zijn x-aantal besmettingen in België’, horen we. Dat is niet waar. Wel waar is: ‘Op x aantal testen zijn er in ons land x-aantal positieve gevallen gevonden.’ En waarom krijgen we de context er niet bij? Iedere wetenschapper weet dat dat cruciaal is om cijfers te interpreteren. Wie heb je getest? Ouderen of jongeren? Vooral zwakkeren of gezonden? Is het virus veranderd of niet? Zijn er al betere genezingsmethodes of niet? De communicatie moet wetenschappelijker, preciezer.”

Wilt u als voormalig KU Leuven-rector nog iets kwijt over de zaak Reuzegom?

“Rector Luc Sels stelt dat de beklaagden mensen blijven die vergeving waard zijn. Didier Pollefeyt (theoloog aan de KU Leuven, BDB) reageerde terecht dat vergeving enkel kan na straf en berouw. Ik hoop dat de universiteit zijn repliek ter harte neemt en zich alsnog burgerlijke partij stelt. Anders neemt ze afstand van het slachtoffer en wekt ze de indruk dat haar reputatie veilig stellen belangrijker is. Maar, geloof me, tot het uiterste gaan om je reputatie te beschermen, is de allerslechtste manier om ze te beschermen. Het is wat de kerk deed in de pedofilieschandalen.”

De kerk is fantastisch, 128 pagina’s, 16,99 euro, is uitgegeven bij KokBoekencentrum

Wie is Rik Torfs?

- Geboren in 1956, Turnhout

- Hoogleraar kerkelijk recht (KU Leuven), columnist en televisiemaker

- Auteur van een twintigtal boeken

- Voormalig rector van de KU Leuven (2013-2017)

- Was senator voor CD&V (2010-2013)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234