Donderdag 08/12/2022

Rijp voor 'der Jörg'

Na de verkiezingsoverwinning van de rechtse populist Jörg Haider zeggen de Oostenrijkers, enigszins geschrokken: 'Zeventig procent heeft niét op hem gestemd'. Het Oostenrijkse imago is beschadigd, en dat het Joods Agentschap voor Israël een missie naar Wenen stuurt om de Oostenrijkse joden te informeren over de mogelijkheden om naar Israël te emigreren, doet daar geen goed aan.

De verkiezingsuitslag van zondag heeft Oostenrijk in de verdediging gedrukt. De reacties op de grote winst van Jörg Haiders Vrijheidspartij FPÖ doen pijn. De altijd verketterde extreem-rechtse FPÖ werd met 27,2 procent de tweede partij van het land, achter de zwaar verliezende sociaal-democratische SPÖ van bondskanselier Viktor Klima, en vóór diens coalitiepartner ÖVP. Haiders opmars, die dertien jaar geleden begon, bleek alweer niet te stuiten. Met elke verkiezing blijkt Oostenrijk rijper voor Haider. En zelfs de serieuze Oostenrijkse media, die der Jörg jarenlang niet serieus hebben willen nemen, vragen zich nu met enige beklemming af wat de volgende stap zal zijn: stoomt Haider door naar het bondskanselierschap?

Haiders opkomst is pijnlijk voor de Oostenrijkers. Ze hebben zelf op hem gestemd. Daar zit de pijn ook niet. Die zit vooral in de zware erfenis die Haider met zich meedraagt. Aan Jörg Haider kleeft een verleden dat Oostenrijkers liever zouden vergeten. Wie Haider zegt, zegt Hitler, zegt nazi's, neonazi's. Zeventig procent heeft niet op hem gestemd, zeggen de Oostenrijkers nu, en het standaardantwoord daarop luidt: 'Maar in 1933 stemden ook niet alle Duitsers op Adolf Hitler.'

Haider heeft het er zelf naar gemaakt. Hij kan er natuurlijk niets aan doen dat zijn ouders actieve en overtuigde nazi's waren. Maar veel geciteerd is zijn uitspraak dat het werkgelegenheidsbeleid in het Derde Rijk toch aanzienlijk effectiever was dan dat van Oostenrijk, een uitspraak die hem in 1991 zijn baan als gouverneur van Karinthië kostte. Vaak wordt ook herinnerd aan de keer dat hij in een zaaltje met ouden van dagen de SS'ers van weleer "fatsoenlijke kerels" noemde. Verdacht is ook zijn uitspraak dat de Oostenrijker in wezen een etnische Duitser is. En omgekeerd wordt wat niet over nazi's gaat door de Oostenrijkse media onmiddellijk in die context gezet: als de FPÖ voorstelt overheidsopdrachten met voorrang te gunnen aan Oostenrijkse bedrijven, wordt meteen gerefereerd aan het 'Kauft nicht bei Juden' uit het Duitsland van de jaren dertig.

Vooral daarmee wenst Oostenrijk liever niet geassocieerd te worden. In tegenstelling tot Duitsland heeft het buurland de Tweede Wereldoorlog nooit helemaal verwerkt. Hij werd weggestopt, of verdrängt, om met de dezer dagen weer veel geciteerde Oostenrijker Sigmund Freud te spreken.

Pas de laatste jaren wordt de oude wond steeds vaker opengereten. Een tentoonstelling over de wandaden van de Duitse Wehrmacht verbrijzelde het Oostenrijkse standaardexcuus dat Oostenrijkers weliswaar met de Duitsers hadden meegevochten, maar dat de meesten toch 'gewoon soldaat' waren geweest. De tentoonstelling veroorzaakte een schokgolf in Oostenrijk en stuitte op ongekend fel verzet.

Het boek Hitlers Wien verscheen en maakte uitputtend duidelijk dat de Führer zijn antisemitische ideeën allemaal hier, in Wenen, had opgedaan. Het boek bevat een foto waarop Hitler voor een maquette zit: een maquette van zijn geboortestad Linz, die hij tot de nieuwe hoofdstad van zijn Derde Rijk had willen maken. Tentoonstellingen en boeken zoals Hitlers Wien maakten duidelijk dat Oostenrijk niet slechts zijdelings bij het Derde Rijk betrokken was, maar er de bron en de ziel van was geweest.

Het recente verleden kent meer van die pijnlijke momenten. Een veiling van honderden kunstwerken, drie jaar geleden, richtte het oog van de hele wereld op Wenen. De kunstwerken - door de nazi's geroofd uit huizen van Oostenrijkse joden - hadden tientallen jaren liggen te verstoffen in het klooster Mauerbach. Goed weggestopt en uit het zicht.

En nu is Haider uitgegroeid tot een uiterst pijnlijke factor voor de Oostenrijkers. Hoe nazi is Haider? En hoe nazi zijn zijn kiezers? "Haider is geen nazi, maar wat de politicologen een rechtse populist noemen", zegt Michael Häupl, SPÖ-burgemeester van Wenen. "Niet alle Haider-kiezers zijn neonazi's", zegt bondskanselier Viktor Klima. "Al zitten er bij de FPÖ-cliëntèle natuurlijk wel een paar nazi's", voegt Alexander van der Bellen (Grünen) daar aan toe.

Dat klinkt heel anders dan pakweg tien jaar geleden. Of dertien jaar, het jaar waarin de toen 36 jaar jonge Jörg Haider het leiderschap van de FPÖ overnam. De partij had destijds de steun van niet meer dan vijf procent van de Oostenrijkers. Vijf procent die stemden op een partij die duidelijk nog suspecte extreem-rechtse trekken had. Het jeugdige imago van de ambitieuze Haider, en zijn sprekerstalent (als zestienjarige won hij een sprekerswedstrijd met een toespraak over 'Hoe Duits zijn de Oostenrijkers?') trok een eerste golf nieuwe kiezers naar de FPÖ. Ook de onvoorwaardelijke steun van de grootste krant van Oostenrijk, de Kronenzeitung heeft daartoe bijgedragen. In 1990 stemde al 16,5 procent op Haider.

In 1991 deed hij een gooi naar het gouverneurschap van Karinthië, een post die hij beschouwde als een springplank naar het hogere ambt dat hij op het oog had: het bondskanselierschap. Hij werd gekozen, maar moest aftreden vanwege zijn lof voor Hitlers werkgelegenheidsbeleid. Hij nam wraak door in april van dit jaar opnieuw het gouverneurschap in Karinthië te veroveren, met 42 procent van de stemmen. Maar de 27,2 procent die de FPÖ zondag bij de landelijke verkiezingen behaalde, de tweede plaats vlak, vóór de ÖVP, was een nog zoetere overwinning. "Dit betekent het definitieve einde van de Ausgrenzung van de FPÖ", constateerde een gloriërende Haider.

De Ausgrenzung (Oostenrijks voor het cordon sanitaire) was het enige en laatste wapen dat SPÖ en ÖVP tegen hem in de hand hadden. Alleen om hem buiten de deur te houden zijn die twee partijen hun 'grote coalitie' aangegaan. Ze waren tot elkaar veroordeeld. Geen van beide partijen had een absolute meerderheid en geen van beide partijen wilde samen met de abjecte FPÖ.

Maar dertien jaar is een lange tijd, en sinds die beginjaren is er veel veranderd. Haider is veranderd. Hij laat zich tegenwoordig niet meer verleiden tot vergelijkingen met het Derde Rijk ("Ik laat mijn goede ideeën niet meer verpesten vanwege hun verpakking"), hij is voorzichtiger geworden, netter, heeft een zomercursus in Harvard gedaan, een boek geschreven over de economische toekomst van Oostenrijk, is niet langer tegen oostwaartse uitbreiding van Europa ("Ik ben voor een Europa van vaderlanden") en verder hoeft hij maar achterover te leunen. Zijn tegenstanders en de tijdgeest doen de rest: alles is in zijn voordeel.

Toen de FPÖ in 1994 een volkspetitionnement hield om de toestroom van buitenlanders een halt toe te roepen ('Oostenrijkers eerst', heette het) werd Haider verketterd als racist. Vijf jaar later is de stemming onder de Oostenrijkers en in de regering omgeslagen. De regering-Klima heeft de grens voor immigranten zo goed als gesloten, overweegt oprotpremies voor Bosniërs, en Haider kan er niet genoeg van krijgen erop te wijzen dat dat allemaal precies is wat hij en zijn FPÖ vijf jaar geleden al riepen.

Dat maakt het steeds moeilijker hem nog langer te verketteren. Gaandeweg zijn Haider en zijn partij steeds salonfähiger geworden. Ook omdat Haider zich meer en meer omringde met een legertje jonge, gewiekste adviseurs die de FPÖ de bijnaam Buberlpartei (kwajongenspartij) bezorgde.

Er bestaat geen beschuldiging die dit intelligente clubje niet recht kan praten. En in plaats van kiezers kwijt te raken weet Haider met elke verkiezing weer een nieuwe groep aan zich te binden. De gepensioneerden met pensioenverhoging, de jongeren met zijn nog altijd jeugdige imago, de beter gesitueerden met belastingverlaging en de ontevredenen met het verkleinen van het gigantische Oostenrijkse overheidsapparaat en dito bureaucratie.

De jongste verkiezingen blijkt de partij vooral goed te zijn aangeslagen bij de arbeiders, die zich meer en meer bedreigd voelen door het groeiende leger goedkope buitenlandse arbeidskrachten. Zij kozen voor 'Oostenrijkers eerst'. Van de arbeiders stemde 47 procent op Haider, wat zijn partij tot de 'arbeiderspartij' van Oostenrijk maakt, met een voorsprong van 12 procent op de oude arbeiderspartij: de sociaal-democratische SPÖ.

Vooral dat laatste doet pijn. De huidige SPÖ-leider Viktor Klima moet dit verlies geheel op zijn eigen conto schrijven. Met Klima had de SPÖ vooral Haider op eigen terrein willen verslaan. Na de wat futloze kanselier Franz Vranitzky was Klima de kanselier die het volk moest gaan aanspreken. Jeugdig, snel, blinkend witte tanden, altijd lachend, handenschuddend. Een man van het volk. Klima kwam en Oostenrijk herademde. Er waaide een frisse wind door het kanselierskantoor, ein neues Klima, een nieuw klimaat.

Klima remde met zijn eerste optreden de voorspelde ineenstorting van de SPÖ bij lokale verkiezingen in Karinthië af, in opiniepeilingen schoot de SPÖ omhoog. Het nieuwe linkse populisme leek aan te slaan. Vanaf nu zou de FPÖ met eigen middelen worden bestreden. Vanaf nu was er ook geen behoefte meer de FPÖ te verketteren. Klima zette de Ent-tabuisierung in: de ont-taboeïsering van de FPÖ. Hij was 'auf du' met Haider: op 'je' en 'jij', een van de hoogste treden van intimiteit in het stijve Oostenrijk.

Het leverde Klima, die ook fysiek op zijn opponent lijkt, meteen al de bijnaam 'de rode Haider' op. In 1997 waarschuwden politieke analisten al dat dit ernstig mis kon gaan. Anton Pelinka: "Dit is een gevaarlijk spel van Klima." En W. Bachmayer: "Klima en Haider lijken op elkaar. Dat maakt ze ook onderling inwisselbaar."

De verkiezingen hebben aangetoond hoe juist dat was. De arbeiders zijn weggelopen van Klima en overgestapt naar Haider, nog maar een kleine stap, en een stap die op zijn minst wat verandering belooft, een beetje leven in de brouwerij. En op termijn misschien een einde aan de heerschappij van SPÖ en ÖVP, die Oostenrijk nu al sinds de 1948 alleen of samen regeren.

Klima, de man die de sociaal-democratie uit het slop zou halen, is nu de kanselier geworden die voor de sociaal-democraten het laagste verkiezingsresultaat heeft behaald sinds de SPÖ onder Bruno Kreisky de absolute meerderheid had. De stap van Klima's links naar Haiders rechts betekent in Oostenrijk kennelijk niet zo heel veel meer. Dat zegt iets over de partijen, maar misschien toch ook iets over een stemming die in Oostenrijk in opkomst is. Een stemming waarin de tolerantie van de jaren zeventig en tachtig plaats heeft gemaakt voor een egoïstisch 'eigen volk eerst' dat zelfs de programma's van sociaal-democraten is binnengeslopen.

"De joden hoeven hun koffers nog niet te pakken", zegt Ariel Muzicant, de president van de Israëlitische Kultusgemeinde in Oostenrijk. "De joodse gemeente wordt niet fysiek bedreigd. Maar je kunt je afvragen of de joden nog langer in een land willen leven waar haat en onmenselijkheid weer mogelijk zijn geworden. Er heerst een verschrikkelijke grondstemming. De emotionele drempels worden steeds lager."

Michel Maas

'Ausgrenzung' (cordon sanitaire) noch 'Ent-tabuisirung' hebben Haider kunnen tegenhoudenOpmars van rechts populistische Jörg Haider drukt natie met neus op weggestopt nazi-verleden

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234