Zaterdag 17/04/2021

Rijk & te kijk

Stinkend rijke mensen, wat moeten we daar nu van denken? Als ze veel aan goede doelen schenken, vinden we ze tof. Maar als ze lelijke villa's bouwen en daarmee pronken in tv-series als 'The Sky is the Limit', honen we ze weg. De vraag is: wat zegt dat eigenlijk over onszelf?

"And this is where the magic happens." Een monument van een zin voor een hele generatie MTV-kijkers. Ook ik heb best wat zondagnamiddagen uitgeteld voor de tv gelegen, en door mijn wimpers getuurd naar de wonderlijke wereld die daar zomaar voor mij uitgevouwen werd. Het zinnetje is namelijk de apotheose van MTV Cribs, een show waarin filmsterren, rappers en sporthelden je een blik gunnen in hun 'crib' - huis. Eminem, Dr. Dre, Mariah Carey, Hulk Hogan...: allemaal lokten ze de cameraploeg met een vette knipoog naar hun slaapkamer, nadat je eerder al een blik mocht werpen op hun wagen(park) en tussen de leftovers in hun koelkast.

Ik zag in MTV Cribs een shitload aan marmeren badkamers passeren, ik zag bioscoopzaaltjes, dressings met boetiek-allure, keukens zo groot als een tennisveld en de meest geschifte technologische snufjes, maar bijna altijd waren deze sterrenmansions overgoten met soort leegheid, kilheid of zelfs zielloosheid.

Eén aflevering is me altijd bijgebleven. Die met zanger Robbie Williams, die aan zijn gigantische eettafel stond en zei: "This is where I spent my Christmas Day... alone. Ik vind het best moeilijk om vrienden te maken." Even later zag ik zijn vader nog gelaten in een houten roeiboot op het zwembad dobberen, ook dat beeld staat nog altijd op mijn netvlies gebrand.

Dit soort tv speelt dan ook slim in op de ambivalente gevoelens die geld en status naar boven halen. Door hun rijkdom te etaleren, vallen deze sterren tegelijk van hun troon. En dat maakt ons nog blij ook. De jaloezie die we voelen bij het zien van al die dure spullen kan niet opboksen tegen het medelijden, of zelfs de minachting die hun lege leven oproept.

Het is dezelfde vreemde cocktail die ook het succes van zeven seizoenen Keeping Up with the Kardashians verklaart. En van de Instagramaccount Richkidsofinstagram, die je een blik gunt op het betekenisloze leven van een kudde dirty rich teenagers. Je kunt er zien hoe ze hun tijd doden door vanuit een helikopter in zee te springen, hoe ze niet kunnen beslissen welke van papa's drie rode Ferrari's ze van stal moeten halen vanavond, of hoe ze aan een bankautomaat zomaar even tienduizend dollar aan flappen tappen. Haha! Zielenpoten.

Vaginazwembad

Ook in Vlaanderen begint rijkemensengluren een populaire hobby te worden. Zo wordt komende dinsdag het tweede seizoen van The Sky is the Limit afgetrapt op Vier. Voor wie niet vertrouwd is met het concept: we volgen een aantal stinkend rijke medemensen tijdens hun 'dagelijks' leven. Zo simpel is het.

De deelnemers van het eerste seizoen waren in de waan dat het programma een ode aan het ondernemerschap zou worden, een eerbetoon aan de durvers onder de Vlamingen, en dat de programmamakers hen een hart onder de riem wilden steken, want wat vangen die hoge bomen toch veel wind tegenwoordig. Maar wat Vier ons voorschotelt (en waar wij van smullen), zijn levens van bladgoud, potsierlijke klungeligheid, kleine jongetjes met een grote zak geld. Geen wonder dat er een paar in een kramp schoten toen ze het resultaat zagen, en vooral: toen ze zagen dat ze onder dezelfde noemer geklasseerd werden als bijvoorbeeld kunsthandelaar Harry, die tot nu toe niet veel méér leek te doen dan broeden op de plannen voor een zwembad in de vorm van twee schaamlippen.

"Je kunt toch begrijpen dat ik me niet thuisvoel in het rijtje waarin ik word opgevoerd", reageerde Edouard Vermeulen van modehuis Natan. Ook Inge Onsea, de vrouw achter het Belgische modelabel Essentiel, is nog altijd niet helemaal bekomen van de schok: "Een heel nare ervaring. Ze hebben ons echt bedot."

De openingsscène van het nieuwe seizoen, dat vanaf volgende week op antenne gaat, bewijst dat het verder gaat op hetzelfde elan. We zien de dijk van Blankenberge héél vroeg in de ochtend, en vervolgens maakt de diepe, gespeeld zakelijke voice-over opnieuw zijn intrede: "Alleen in het penthouse naast het casino brandt het licht al. Hier woont Michel Van den Brande. Rasecht ondernemer en harde werker."

En dan switcht het beeld naar binnen, in de gang van het penthouse. De camera volgt de brede, behaarde rug en schouders van Michel, die recht uit bed komt en naar de badkamer sjokt. Michel ging naar school tot zijn veertiende, werkt keihard en zag daardoor zijn huwelijk op de klippen lopen. Hij verloor ook nog eens zijn teelballen aan kanker. Wel heeft hij een auto uit Knight Rider - hij spreekt de 'k' in 'Knight' trouwens ook uit - en nu al wordt Michel getipt als dé ster van het nieuwe seizoen.

"Want de Vlaming vindt dat sympathiek", legt mediajournalist bij De Morgen Pieter Dumon uit. "Die mens heeft tegenslag gehad en werkt dag en nacht. Dat zo iemand veel geld heeft, kunnen de Vlamingen wel verkroppen. Er zijn er anderen in de reeks die zwemmen in luxe, maar je ziet hen bijna nooit werken. Terwijl bijna al die personages wel een groot bedrijf leiden."

People you love to hate, en people you hate to love: het lijkt de toverformule.

Lachen met vetkwabbetjes

"Ze zijn wel rijk, maar 't is ook niet alles: ook dat is iets wat de kijkers aanspreekt", volgens Pieter Dumon. Zoals voetballer Steven Defour, die een inhoudsloos bestaan leek te leiden in Porto. Op een bepaald moment zag je hem met zijn vriendin op restaurant zitten, allebei wegkwijnend van verveling aan een enorme, ronde tafel. Als kijker wilde je die twee haast uit hun lijden verlossen, want de pijnlijke stiltes tussen hen wogen loodzwaar door. Gemanipuleerd of niet, Defour voelde zich alleszins te grazen gezet: "Misleidend beeldmateriaal!", brieste hij, en hij zegde zijn medewerking op.

Socioloog Ignace Glorieux lijkt de perfecte persoon om programma's als The Sky is the Limit in een bredere context te kunnen plaatsen. "Dat we met een scheve blik kijken naar wie te koop loopt met macht of centen, is iets van alle tijden. Jan Van Rompuy hanteerde die licht spottende toon decennia geleden al in Echo. Alleen schuift de grens natuurlijk op, de teneur is harder geworden. Ook omdat de mensen minder bang zijn van de camera: terwijl het vroeger heel bijzonder was om gefilmd te worden, doen ze nu de zotste dingen voor tv. Maar het komt op hetzelfde neer: we vinden het fijn om ons te verkneukelen over de kleine kantjes van de mens. Om ons op die manier beter te kunnen voelen dan diegene die geportretteerd wordt, om bevestiging te vinden: 'ik heb misschien al dat geld niet, maar ik ben wel beter dan die onnozelaar zonder een grijntje klasse of smaak'."

Er is niets wat ons zo happy maakt als rich & famous people met een vetkwabbetje te veel of met een rampzalig liefdesleven, uitgesmeerd in een celebrityblad. Rechtlijnigere haatgevoelens worden dan weer opgewekt in de Italiaanse film Il Capitale Umano, die vorige week bij ons in de zalen kwam: over een fietser die wordt doodgereden, en hoe twee invloedrijke families hun aandeel daarin proberen te verdoezelen.

Geen wonder dat we troost kunnen putten uit dat soort zaken: vorige week raakte bekend dat 1 procent van de wereldbevolking intussen 50 procent van de centen in handen heeft, en dat we daarmee zijn teruggeflitst naar de 19de eeuw. Om nog maar te zwijgen over het bommetje Luxleaks, dat ook het nieuws beheerste de afgelopen maanden. En het droge bericht dat zakenwonder Marc Coucke niks, nul, nada belastingen hoefde te betalen nadat hij zijn bedrijf Omega Pharma verkocht.

Of hoe een volkse figuur als Coucke, met zijn vaak opvallende vestimentaire keuzes, zijn geliefde KV Oostende en zijn wielerploeg, plots eventjes staatsvijand nummer één werd. Houden we nu van die man, of haten we hem? Of allebei? "Ik denk dat hij nog altijd vrij geliefd is", zegt Ignace Glorieux. "Hij heeft zijn kapitaal dan ook zelf opgebouwd: ooit verkocht hij shampooflessen van deur tot deur, nu is hij miljardair. Toch is hij een man van het volk gebleven. Hij ligt niet ganse dagen aan het zwembad, maar engageert zich."

En inderdaad: toen de woede wat bekoeld was, en er een column van politicus Wouter Van Bellingen verscheen die poneerde dat Marc Coucke misschien wel nefaster was voor onze samenleving dan de moslims, hadden de rangen zich al gesloten en was de teneur op Twitter eerder: oh, cut the crap!

Dus... de ene rijke mag er zijn, de andere niet. En het volk oordeelt. Ondernemer en Standard Luik-voorzitter Roland Duchâtelet, 'die omhooggevallen zak', niet, Marc Coucke wel. Is dat dan wel zo mooi van ons?

Doe maar gewoon

"Wij houden niet van dat pronkerige", legt Glorieux uit. "Die doe-maar-gewoonhouding, da's typisch Vlaams. Minder dan bijvoorbeeld Nederlanders zouden wij te koop lopen met een duur horloge. Ook in de VS is het veel gebruikelijker om het lekker breed te laten hangen als je de centen hebt. Wij zijn eerder een volk van spaarders. Als iemand te protserig overkomt, hebben we er zelfs plezier in wanneer die persoon van zijn sokkel valt. Eigenlijk geldt dat voor iedereen die eruit springt: we zien die mensen heel graag mislukken. Kijk naar Tom Boonen: onze wereldkampioen, die we in de armen sloten. Tot hij een keer cocaïne had gesnoven of met zijn Ferrari was gecrasht. Dan was het ineens van 'wat een onnozelaar'. Wij hebben het meer voor een Eddy Merckx, zo'n simpele volksjongen die maar moeilijk uit zijn woorden geraakt."

Die afgunst zit er in onze cultuur diep in. Zo diep, dat ook lottowinnaars de raad krijgen om de lippen stijf op elkaar te houden, verklapt An Lammens, hoofd van de cel winnaarsbegeleiding bij de Nationale Loterij: "Ongeveer één op de duizend Belgen heeft al eens een duizelingwekkende som gewonnen, dus in je brede omgeving zit bijna sowieso een winnaar. Hun partner weet het meestal wel, maar de ouders, of zelfs de kinderen als die nog klein zijn, weten van niets. Want stel je voor dat de juf het te weten komt. Of stel, dat ze een zoon van zeventien hebben die een tikje lui is. Gaat die nog studeren als hij weet dat zijn ouders twintig miljoen hebben gewonnen?

"Onze winnaars maken wel eens een verre, luxueuze reis, maar er is geen enkele winnaar die zijn job opgeeft. Want hoe leg je dat uit aan anderen? Ik leerde ooit een winnaar kennen die een schoenwinkel begon, dat was zijn grote droom, en een koppel dat een restaurant overnam. Maar veel verder dan dat gaat het niet. En de meesten kopen ook een huis. Niet eens een chique villa, maar gewoon, het leukste huis in hun eigen straat. En verder wordt er gespaard, voor later, voor de kinderen en de kleinkinderen, of voor moest er ooit iets foutlopen.

"Ik heb lang in de States gewoond, en daar zijn de mensen blij voor je als je het grote lot hebt gewonnen. Daar krijgen winnaars wél de raad om ermee naar buiten te komen. Welke uitleg moeten ze anders geven aan die nieuwe Porsche op hun oprit? Amerikanen gaan ervan uit: als mijn buurman de lotto kan winnen, zou mij dat ook ooit kunnen lukken.

"Ik ken één winnaar die besloot om het niet te verzwijgen. Hij kreeg vervolgens een koppel vrienden over de vloer, die hem botweg kwamen vragen om de lening van hun huis af te betalen. Geld waar je niet keihard voor gewerkt hebt, daar kom je bij ons niet mee weg. Da's ook zo in Ierland, bijvoorbeeld. Een van de grootste Euro Millions-winnaars ooit, een Ierse moeder, heeft ook serieus de wind van voren gekregen."

Lammens heeft het over Dolores McNamara, die in 2005 als poetsvrouw werkte tot ze 115 miljoen dollar opstreek. De winnares vond duizenden bedelbrieven in haar brievenbus, ze kreeg te maken met ontvoeringsplannen en moest zelfs doodsbedreidingen slikken. Dan hoop ik dat wij toch ietsje zachtaardiger zijn, als volkje.

Ieren en hun rijke medemensen, het lijkt effectief niet zo'n beste match. Zelfs U2-zanger Bono - wilde weldoener maar iets minder wild van het betalen van belastingen - heeft zich ooit iets verzucht in de trant van: "Als een Amerikaan een mooie villa op een heuvel ziet, denkt hij: misschien ooit, als ik hard werk, kan ik daar gaan wonen. Een Ier kijkt naar de eigenaar van zo'n villa en denkt: ooit neem ik die klootzak te grazen."

Hiep-hoi

En hop, we zijn alwéér bij de good old American Dream beland. Hoewel ook in de VS stilaan het besef lijkt binnen te sijpelen dat sociale mobiliteit maar een mythe is, dat het dus niet zo is dat succes en rijkdom sowieso weggelegd zijn voor iedereen die maar hard genoeg werkt, en het hard genoeg wil. Dat het ook een tikje te maken zou kunnen hebben met je opleiding, en met het wiegje waar je als baby in ligt. Kijk maar naar de dikke vuist tegen de inkomensongelijkheid die Obama vorige week maakte in zijn State of the Union. Iets van wat de Franse econoom Thomas Piketty schreef in Kapitaal in de 21ste eeuw, is dus toch de oceaan overgestoken.

Bovendien is snel rijk worden niet alleen maar hiep-hoi, zo lijkt het. Waarom lopen er bij ons anders duizenden lottowinnaars elke ochtend met een pokerface de bakker binnen? En vooral: waarom zitten er anders zo veel bizarre figuren in The Sky is the Limit?

Even terug naar socioloog Ignace Glorieux. Hij gelooft ten stelligste dat de meeste rijke medemensen er nog niet aan zouden denken om deel te nemen aan zo'n programma. "Dat zijn de exentriekelingen, de zonderlingen. Bij hen zie je een discrepantie tussen hun economisch en hun cultureel kapitaal. Die zijn in één generatie of minder rijk geworden, maar hun stand is niet mee geëvolueerd. Dat moet je meegekregen hebben in je opvoeding.

"Een echt rijke mens wandelt op een andere manier. Draagt kostuums met een enorme naturel. Die weet hoe hij met mensen moet omgaan op een receptie, hoe recht hij precies moet zitten tijdens een chic diner of een concert... Hun lichaam beheerst al die gedragscodes perfect. Maar wie op korte termijn heel veel geld vergaard heeft en ook die levensstijl ambieert, valt door de mand. De oude rijken kijken enorm neer op die mensen. Want het is niet omdat je met een dikke wagen rondrijdt, dat je de naturel hebt die hoort bij het grote geld. Je kunt je de duurste schilderijen aanschaffen, je huis vol design zetten, maar je moet ook de juiste dingen kunnen kiezen. En dat is niet iets wat je in een paar jaar tijd ontwikkelt. Dat duurt doorgaans zelfs twee of drie generaties. Je moet bijvoorbeeld weten dat je bij ons beter niet voor een Maserati of een Ferrari kiest, maar dat je je rijkdom beter op een subtiele manier uitdraagt, met een minder opzichtige, maar dure BMW, met een designerhandtas en de juiste kleren van de juiste ontwerpers. Als je daarin geboren bent, ken je de codes beter.

"Wie er niet bij hoort, schreeuwt om aandacht. Die wil tonen dat hij het ook gemaakt heeft. Die tv-makers hebben net die figuren uitgekozen die zich heel opvallend gedragen. Onder hen de parvenus, die krampachtig proberen om tot bij die hogere klasse te geraken. Maar het lukt hen niet. Hoewel prins Laurent ook een excentriek figuur is, zou die toch niet passen in The Sky is the Limit. Want hij heeft zijn opleiding meegekregen, zijn opvoeding."

Schoppen we dan niet tegen de verkeerde schenen? Lachen we met de verkeerde rijken? We halen net diegenen neer die, op hun eigen, soms klungelige manier, bewijzen dat er toch nog zoiets bestaat als sociale mobiliteit. De Willy's en de Michellen die zelf uit de modder tot aan de sterren proberen te klimmen (en daarbij onder andere vergeten om hun rug te ontharen).

Maar een realityreeks over prins Laurent, is dat niet een idee, Vier?

The Sky is the Limit, dinsdag 2 februari, 21 uur, op Vier.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234