Maandag 23/09/2019

Revue der deugden

Rechtvaardigheid. Matiging. Vriendschap. Moed. Mededogen. Gemeenschapszin. Verantwoordelijkheid. Respect. Empathie. Zorg voor de natuur. Liefde. Hoop... Over deze en andere 'deugden' hebben tien filosofen het in een inspirerende bloemlezing.

Sinds 1990 verschijnt jaarlijks het Human Development Report van de Verenigde Naties. De kwaliteit van leven vervangt daarin economische groei als graadmeter voor de ontwikkeling van landen. De centrale vraag in de Reports is in welke mate mensen welzijn kunnen beleven door het ontwikkelen van hun capabilities: gezondheid, scholing, sociaal leven, ontspanning... De inspiratie voor het nieuwe paradigma komt onder meer van hedendaagse filosofen als Amartya Sen en Martha Nussbaum. De Reports zijn een behoorlijk spectaculair voorbeeld van hoe filosofen die vertrekken van de basisvraag 'wat betekent dat, een goed leven?', tastbare invloed uitoefenen. Nussbaums grote voorbeeld Aristoteles en zijn collega's als inspiratoren van het hedendaagse wereldbeleid. Als het ware.

Nussbaum sluit de rij van tien filosofen die de Nederlandse professoren Van Buuren en Dohmen in hun nieuwe boek kort voorstellen. Zij is de enige vrouw. De sympathie van de auteurs voor haar werk en de centrale plaats daarin van kwetsbaarheid, emoties en tragiek in een mensenleven is groot. Hun bloemlezing is in haar geheel een zoveelste symptoom van hoe de zoektocht naar 'de kunst van het goede leven', geluk, zelfzorg of hoe je het ook wil noemen, volop floreert. Je merkt het in de betere en alternatieve boekhandel, in de Schools of Life en filosofieclubs en -cafés die her en der worden opgericht, de cursussen en voordrachten over wellness, Spinoza, mindfulness... Dohmen zelf maakte in 2002 de anthologie Over levenskunst. De grote filosofen over het goede leven, die inmiddels aan haar zeventiende druk toe is. We zijn driftig en in alle richtingen op zoek naar antwoorden op de vraag hoe goed te leven.

Breukmoment

De reeks van tien begint bij de Chinese filosoof Laozi - formerly known as Lao Tse - die in de zesde eeuw voor Christus leefde en die net als Nussbaum 2.500 jaar later veel belang hecht aan de zorg voor mensen met beperkingen, andere levende wezens en de natuur in haar geheel. De helft van de tien geselecteerden is pre-twintigste-eeuws, de andere helft actueel: behalve Laozi passeren Aristoteles, Epicurus, Machiavelli en Nietzsche de revue, gevolgd door Alasdair MacIntyre, Richard Rorty, Richard Sennett, Frans de Waal en dus Martha Nussbaum. De keuze wordt nauwelijks verantwoord. Grootheden als Diogenes, Christus en Levinas zouden met veel recht van spreken hun plaats kunnen claimen in een boek met zo'n opzet, dat overigens de historisch niet onbelangrijke christelijke deugdenleer opvallend links laat liggen. Behalve de tien maken ook veel andere namen en passant hun opwachting: Rawls, Wittgenstein, Kant natuurlijk, Dewey, enzovoort.

Van Buuren en Dohmen zien een breukmoment in de verschijning van After Virtue van de conservatieve ethicus MacIntyre in 1981. MacIntyre stelde vast dat de westerse cultuur in een diepe existentiële crisis verkeert door het op hol geslagen individualisme en het wegvallen van een verbindende moraal. Verbrokkeling heerst, de samenhang is zoek en het aantal drenkelingen dat uit de neoliberale speedboot sukkelt neemt hand over hand toe. Sindsdien is volgens hen de vraag hoe we door de verzoening van moderne vrijheid en sociale binding tot welzijn voor zo veel mogelijk mensen kunnen komen weer volop aan de orde in de filosofie en elders. Deugdethiek of de vraag hoe we in concrete situaties van elke dag het beste handelen en ons gedragen, en hoe we ons dat gedrag eigen kunnen maken, neemt daarin een centrale plaats in. Voor Van Buuren en Dohmen is deugdethiek belangrijker dan het onvruchtbare, verplichtende en weinig realistische normen- en waardendebat. (Het woord 'deugd' is overigens kleinburgerlijk en christelijk besmet, beseffen de auteurs.)

De waaier aan deugdelijke inzichten is ruim en divers: Epicurus vond het geluk in een teruggetrokken, sober en zorgenvrij vrijgezellenleven met vrienden, Aristoteles in een leven in gemeenschap waarin we het beste van onszelf kunnen verwezenlijken. Deugden zijn voor Machiavelli instrumenten om een (politiek) doel te bereiken: daar kan pour le besoin de la cause ook geweld en wreedheid bij horen. In zijn spoor zijn voor Nietzsche deugden instrumenten om jezelf als mens te overstijgen en 'sterker' te worden. De verlammende christelijke deugd van de compassie is daar ten enenmale ongeschikt voor. Ziedaar de Umwertung aller Werte. Voor de pragmaticus Rorty bestaat het ultiem goede niet en is dé ethische grondhouding dat we openstaan voor diverse standpunten en discoursen. Sennett, meer socioloog dan filosoof, hekelt de overdreven nadruk op het hypergood 'zelfbeschikking' en het gebrek aan respect voor mensen en gemeenschapszin in het rauwe 'kapitalisme van de flexibiliteit'. De Nederlands-Amerikaanse primatoloog en etholoog Frans de Waal betoogt op grond van zijn onderzoek bij chimpansees en bonobo's dat empathie, gemeenschapszin en moraal geworteld zijn in onze afkomst als groepsdieren. Samenleven zit van nature in ons, mensen. Als we dat vermogen tenminste goed gebruiken.

De essays, oorspronkelijk een reeks voordrachten, zijn erg helder en bevattelijk, zoals het goede vulgariserende professoren betaamt. Van Buuren en Dohmen zijn niet aan hun proefstuk toe. Een meer ingrijpende redactie, een steeds schaarser wordend goed bij uitgevers, had nogal wat herhalingen kunnen wegsnijden en ergerlijke fouten vermijden: de 'pedagoog van de onderdrukten' heet niet Nelson, maar Paulo Freire. Maar laat dat een kleine ondeugd zijn in een inspirerend en rijk overzicht van zeer diverse en vaak conflicterende deugden, die ook maar producten van hun tijd blijken te zijn. Make your choice!

Maarten van Buuren & Joep Dohmen, Van oude en nieuwe deugden. Levenskunst van Aristoteles tot Nussbaum, Ambo, 288 p., 24,95 euro.

Een Romeinse Tobback

Innerlijke rust van de Spaanse Romein Seneca uit de eerste eeuw na Christus is een soort zelfhulpboekje voor een vriend die lijdt aan onrust, verveling en lusteloosheid. De oorzaken volgens Seneca: niet kunnen en niet juist kiezen, een gebrek aan realisme, te weinig ontspanning, te veel inzetten op uiterlijkheden. Het lijkt herkenbaar in onze overaanbodtijd.

Ook de wenken in Het ware geluk klinken vertrouwd, te beginnen met de aanval op 's mensen schaapachtige kuddementaliteit: "We leven niet door te denken, maar door anderen na te doen." Check onze winkelstraten deze dagen. Of deze: "Zo gebeurt er wat je soms ziet bij verkiezingen, als de waan van de dag ineens omslaat: kiezers staan dan verbaasd dat ze bepaalde mensen hebben gekozen als pretor." Seneca heeft het vooral gemunt op laag-bij-de-gronds genot: "Zijn verblijfplaats en thuis is het bordeel, de kroeg." De stoïcijn komt merkwaardig dicht bij wat de echte Epicurus heeft verkondigd: "Zijn leer is hoogstaand en juist en bij nader inzien zelfs streng."

Het ware geluk heeft een verrassende twist en wordt persoonlijk: na het ophemelen van soberheid, deugdzaamheid en tutti quanti erkent de puissant rijke auteur-filosoof dat hijzelf niet volgens dat ideaal leeft. Daarom is het ook een ideaal, een richtsnoer. En zolang je je rijkdom rechtmatig hebt verworven, is er geen probleem. Naar verluidt subsidieerde Seneca als een filantroop avant la lettre volop dingen die hij belangrijk vond.

Seneca en zijn collega-stoïcijnen kregen geen plaats in het deugdenboek van Van Buuren en Dohmen, hoewel een 'deugdzaam' leven hun grootste goed is en garant staat voor geluk. Vincent Hunink - hulde voor de volgehouden kwaliteit van zijn vele vertaalwerk - vult het gat. Seneca en Hunink zijn Tobbackiaans goed in oneliners, zoals: "Het ware genot? Neerzien op genot." En: "Ik zoek het goede voor de mens, niet voor de buik."

Seneca, Innerlijke rust en Het ware geluk, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 86 p., 9,95 euro per deel.

Vertaling en nawoord Vincent Hunink.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234