Zondag 13/06/2021

Revolutionair is gek van klassiek

De National Gallery in Londen wijdt een gedegen, klassieke expositie aan de invloeden van Claude Gellée op het werk van Turner.

C. William Turner, de Britse revolutionaire schilder van licht en beweging, had één grote inspiratiebron: de geïdealiseerde landschappen van de Franse 17de-eeuwse schilder Claude. Claude Gellée, ook wel Claude Lorrain of gewoonweg Claude genoemd, is een Franse 17de-eeuwse schilder die vooral in Engeland een nagenoeg goddelijke status bezit. Een beetje vreemd, want Claude mag dan zijn kwaliteiten hebben, zijn werk is weinig opwindend en heeft vaak kraak noch smaak. Samen met die andere Fransman, zijn tijdgenoot Nicolas Poussin, was Claude (1604-1682) vooral geïnteresseerd in de klassieke beschaving, antieke mythes en een ideaal, ver verleden. Hij verbleef het grootste deel van zijn leven in Italië, waar hij zich verlustigde in de ruïnes en landschappen van Rome en omgeving. Claude ligt begraven in San Luigi dei Francesi, de Franse 'nationale kerk' in Rome. Claude is vooral bekend voor zijn grootschalige landschappen, die een immens besef van ruimte combineren met een schitterende luminositeit. De manier waarop hij het licht vangt in een compositie maakt hem inderdaad uitzonderlijk. Tegelijk zijn zijn landschappen bijzonder afgelikt en bevinden ze zich ergens in een luchtledige droomwereld. Meestal plaatst hij aan de hand van stram geschilderde, houterige poppenfiguurtjes en lieflijke, antieke ruïnes een of andere mythe in het overweldigende en zonovergoten landschap, dat hij zo ideaal, zo pastoraal en zo idyllisch mogelijk voorstelt. Op elk moment verwacht je dat een op de panfluit spelend herdertje over een of andere glooiende heuvel komt aangelopen, gevolgd door de trouwe kudde schapen. Lorrain is op die manier grotendeels verantwoordelijk voor ons collectief beeld van het klassieke 'antieke' landschap. Natuurlijk dwepen de Engelsen met zo'n figuur. Het landschap - in de werkelijkheid én in de schilderkunst - heeft in Engeland immers een nagenoeg goddelijke status. Vermoedelijk vloeit die fascinatie voor tuinen, parken en landschappen voort uit het feit dat Groot-Brittannië nu eenmaal een eiland is, omspoeld door woeste wateren. Het landschap is een geruststellend tegenwicht. Ook de landschappen van Rubens, Gainsborough, Constable en Turner hebben een mythische status in Engeland. En hoe verklaar je anders het gigantische recente succes van David Hockney, die momenteel in de Royal Academy een soort Sixtijnse kapel van het Engelse landschap heeft ingericht?

Claude-gekte

William Turner (1775 -1851) kwam al erg vroeg onder de indruk van Claude. Hij zag zijn werken in Engelse privécollecties, want openbare musea bestonden in die tijd nog niet. In 1799 bereikt de Claude-gekte een piek. Zijn Landschap met de vader van Psyche, die een offer brengt bij de tempel van Apollo (1662) werd toen beschouwd als "het beste landschap in het koninkrijk". Het verhaal doet de ronde dat rond die tijd Turner de landschappen van Claude zag en "tot tranen toe geroerd was" omdat Claude de imitatie ver oversteeg. Toch zijn het vooral de lucht en het licht van Claude die Turner beïnvloed hebben plus enkele typische motieven van de Franse schilder. Turner neemt het compositorische idee over om links en rechts van het grootschalige landschap bomen, figuren en ruïnes als 'repoussoir' te gebruiken: decorelementen die de blik van de toeschouwer vooral naar het midden van het doek - het nagenoeg eindeloze landschappelijke perspectief - moeten leiden, waar het licht zilverachtig schittert of de zon hoog aan de hemel staat. Het is die 'tunnelvisie' met de zon in het centrum die Turner in veel van zijn werken zal overnemen. Tegelijk gaat Turner zijn eigen weg. Zijn Narcissus en Echo (1804) hangt in de National Gallery naast die van Claude (1644). Turner mag dan Claude 'imiteren', hij schildert ruwer, grover en duisterder, terwijl hij vooral door het licht gefascineerd is. Turner gaat stilaan mythische verhalen in een Engelse context plaatsen of alleen nog maar 'geïdealiseerde' Engelse landschappen schilderen, zoals het opmerkelijke, verticale Crossing the Brook uit 1815 met de onpeilbare, mistige verte van Devon. In 1819 gaat Turner voor de eerste keer naar Italië. Daar kan hij de Claudiaanse landschappen met eigen ogen aanschouwen. Het resulteert in kleurrijke vergezichten van Tivoli en Campagna, het landschap buiten Rome, en superieure aquarellen. Vanaf de jaren 1830 komt hij helemaal los van Claude. Turners landschappen en marines worden resoluut korreliger, zijn vluchtig, los en ruw geborsteld, en zitten boordevol beweging en lichteffecten. Turner kijkt ook naar de realiteit en laat de moderne wereld met haar spoorwegen en industrie binnen in zijn schilderijen. Een hoogtepunt van de tentoonstelling is een aquarel van de smog die over het industriële Birmingham hangt, terwijl de zon ondergaat (1830-'32). Een ander meesterwerk is Keelmen Heaving in the Coals by Night (1835), een marine waarin links en rechts schepen aangemeerd liggen en waar de kille zilveren maneschijn prachtig contrasteert met de kolenvuren die in de duisternis warm opgloeien aan boord van de schepen. Hier duikt de 'tunnelvisie' van Claude met de maan in het midden van het doek weer op. Vanaf 1840 worden Turners landschappen helemaal etherisch en lijkt het licht niet alleen vloeibaar te zijn maar gewoon te verdampen. Een indrukwekkende reeks revolutionaire, bijna abstracte landschappen besluit de tentoonstelling: een zweem van landschap dat nog alleen uit gloeiend licht en schimmen van bomen lijkt te bestaan. William Turner bezat zelf maar één werk van Claude, en aan de authenticiteit daarvan wordt nu getwijfeld. En hoewel de invloed van Hollandse en Vlaamse meesters op zijn werk ook groot was, is Claude toch Turners belangrijkste leermeester.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234