Woensdag 27/01/2021

Requiem voor de Senaat

Het heeft iets van een uitgestelde euthanasie. Nu senatoren niet langer rechtstreeks zullen worden verkozen, krijgt de 'reflectiekamer' van de Belgische politiek nog minder macht, wordt ze nóg wat overbodiger. Wie de Senaat nu bezoekt, springt terug in de geschiedenis: de tijd vertraagt, de modernisering stokt, de verveling triomfeert. 'Ze werken daar nog op het ritme van de negentiende eeuw.'

oe plechtstatig het er soms aan toe gaat tijdens plenaire zittingen van de Senaat, niets kan verhullen dat de instelling haar beste tijd heeft gehad. De voorbije regeringen hebben stelselmatig geknabbeld aan haar macht en kracht. Toen Di Rupo onlangs zijn regeerprogramma presenteerde in de Senaat werd die tweederangsrol weer eens pijnlijk ontbloot: de senatoren mochten weliswaar hun zegje doen, maar erover stemmen? Neen, dat kon niet.

De laatste keer dat nog eens een regering viel tijdens een debat in de Senaat gebeurde tijdens het Martensregime. Nog later maakte Guy Verhofstadt definitief een einde aan het tweekamerstelsel waarbij alle wetten zowel in Kamer als Senaat moesten passeren. Het aantal senatoren werd teruggeschroefd, hun macht beperkt. De heren en schaarse dames in de Senaat werden zelfs de macht ontzegd om de begroting van de regering te controleren.

Waar is de tijd dat de Senaat de eerste Kamer was in het Paleis der Natie, gevuld met edellieden die neerkeken op het prutswerk van de volksvertegenwoordigers? Tot aan het Sint-Michielsakkoord was de Senaat een 'verbeterkamer' voor het wetgevende werk van de volksvertegenwoordigers. Je moest zelfs veertig zijn om nog maar te overwegen senator te worden.

Veel glorie blijft daar niet meer van over, al heeft een bijwerking van de nieuwe kieswet ervoor gezorgd dat in de Senaat de meeste politieke zwaargewichten zetelen, zoals Johan Vande Lanotte, Bart De Wever en Wouter Beke.

Het regeerakkoord zegt dat bij de volgende regionale verkiezingen in 2014 de Senaat zal worden omgevormd tot een senaat van de deelstaten. Concreet betekent dat het einde van de rechtstreeks verkozen senatoren. Er zullen nog vijftig gemeenschaps- en tien gecoöpteerde senatoren overblijven. De opdrachten van worden beperkt tot grondwetsherzieningen, bijzondere benoemingen en belangen conflicten tussen de deelstaten.

Ook de koningskinderen, die nu nog even van rechtswege senator zijn, verliezen dan hun politiek mandaat. Ze kwamen niet zo vaak en misschien is dat maar best ook. Over een van de passages van kroonprins Filip worden in de Senaat bij een goed glas nog steeds grapjes gemaakt.

Pornografie en sokophouders

In de nasleep van de zaak-Dutroux woonde de prins op een keer een commissievergadering bij. In een poging om zijn bekommernis te tonen stelde hij ongevraagd voor om pornografie af te schaffen. De aanwezige senatoren wisten niet was ze hoorden. Pornografie? Zou hij pedofilie bedoelen? Ze hielden hun adem in tot toenmalig voorzitter Frank Swaelen de prins beleefd bedankte voor zijn tussenkomst waarop voorts niemand nog durfde te reageren. Daar bestaan tv-opnames van, maar het paleis heeft aan de zenders gevraagd ze niet meer uit te zenden.

De Senaat kocht tot enkele jaren geleden kunstwerken aan, maar door bezuinigingen is dat stopgezet. Maar het moet gezegd: de collectie oogt fraai. Ensor, Van Rysselberghe, Mine, de Saedeleer, De Smet, Permeke en Delvaux, ze hangen of staan er allemaal. Ergens in een van de vele gangen of salons moet ook het werk Bos in herfstkleuren hangen van Karel van Vlaanderen, de artistieke prins-regent. Zijn bladeren zien er beter uit dan die van Marc Eyskens, die andere zondagsschilder.

Vorig jaar werd 25.000 euro uitgegeven aan die collectie, aan verzekeringspremies en de betaling van het geschilderde portret van Armand De Decker. In de Kamer van Volksvertegenwoordigers is het traditie dat van elk gewezen voorzitter in een borstbeeld wordt gegoten. Ex-voorzitters krijgen een geschilderd portret.

Armand De Decker (MR) is tevreden over zijn schilderij. Hij is een van de grootste verdedigers van 'zijn' Senaat. Deze Franstalige liberaal was voorzitter tussen 2007 en 2010, niet meteen de opwindendste jaren uit de politieke geschiedenis. Volgens ex-senator Pol Van Den Driessche is De Decker de enige man die hij ooit gezien heeft met sokophouders. De man stapt ook niet door de Senaat. Hij schrijdt. Het lijkt wel of hij met een lat in rug loopt, kaarsrecht.

Dat van die sokophouders konden we niet controleren. Hij ontvangt ons wel op een bijna hoofse manier in zijn statig bureau van ondervoorzitter. Op het marmer staan enkele foto's van de liberaal waar hij handjes schudt met onder meer de Spaanse koning Juan Carlos en de Russische president Vladimir Poetin.

"Neen, ik vind het geen goed idee van Di Rupo om de Senaat te herleiden tot een soort reflectiekamer van de gemeenschappen. Alle federale staten hebben een tweekamerstelsel. Waarom België dan ook niet?", zucht hij. "Nu wordt er lacherig gedaan over de Senaat, maar dit huis leverde héél belangrijk wetgevend werk zoals rond abortus en euthanasie. Volksvertegenwoordigers hebben geen tijd om zich daar in te verdiepen."

De Decker sprak hierover met Bart De Wever toen die informateur was. "Ik vertelde hem dat als hij van België een confederale staat wilde maken, de Senaat een grotere rol moest krijgen. Dat is de politieke logica. Maar die paste niet in zijn logica. De Wever streeft naar een uitdoofscenario voor België als land, terwijl de Senaat juist een bindmiddel moet zijn om dit land samen te houden."

Hij heeft er zich wel al een tijd mee verzoend dat de Senaat een groot deel van haar grandeur kwijt is. Hoewel. Hij houdt wel van de eretekens die elke senator na zijn eedaflegging mee naar huis krijgt: een paars lint, een zilveren ster met het logo van de Senaat en een gouden muntstuk met de naam van de senator erin gegraveerd. Door de gestegen goudprijs is zo'n munt al 700 euro waard.

De voorganger van De Decker, Anne-Marie Lizin (PS) hield misschien nog het meest van dat soort uiterlijkheden. Een bode vertelt ons dat hij de tijd mist toen hij voor haar gebakjes moest kopen bij Wittamer aan de Sablon, de patisserie die misschien niet de beste, maar toch zeker de duurste gebakjes van het land maakt.

Patrick Peremans, directeur communicatie en Guy Goossens, de voltijdse huisfotograaf van de Senaat, leidden ons rond voor en achter de senaatscoulissen. Ook de Kamer heeft een eigen fotograaf, want beide instellingen werken niet zo graag samen. De meeste zaken gebeuren dan ook apart: personeelsdienst, ICT, financiële diensten... Niet zo efficiënt, maar geen van beide kamers wil onderdoen voor de andere.

In de plenaire zaal uit 1850 ontvangt kersvers CD&V-fractieleider Dirk Claes een klas schoolkinderen. Jaarlijks bezoeken 30 tot 40.000 Belgen de Senaat. Zou Claes zijn gasten ook vertellen dat in deze zaal tijdens de Tweede Wereldoorlog nog huwelijken van SS'ers werden georganiseerd? Generaal Alexander von Falkenhausen hield kantoor in wat later de rookkamer werd. Misschien werd daarom het paleis der natie zo goed geconserveerd, mijmert Peremans. "Omdat de Duitsers de gebouwen gebruikten, hebben ze die ook niet vernietigd."

We nemen de lift naar de hoogste verdiepingen. Daar is de glans van de Senaat ver te zoeken. Hier zijn de technische diensten. Alles gebeurt met eigen mensen: en dus heeft de Senaat een eigen loodgieter, vijf elektriciens, een schrijnwerker en zelfs een architecte. In een van die kantoren boven staan een freesmachine en een draaibank. En veel rommel: afgedankte lampenkappen en versleten senaatszetels.

Nog hoger en we staan bijna onder het dak. Hier en daar heeft het ooit binnen geregend. Nog een trap en we staan boven het glazen plafond boven de plenaire zaal, vijftien meter boven het hoofd van de nog steeds uitweidende Dirk Claes.

Zonder ballen

Gewezen senator Pol Van Den Driessche schreef een politieke thriller die zich grotendeels in de Senaat afspeelt: Moord in de Senaat. In zijn verhaal druppelt het bloed van een vermoorde senator vanuit de koepel in het halfrond. De senator werd het slachtoffer van een politiek-financiële afrekening. Tot onze verbazing staat de titel van dat boek op een van de senaatsmuren geschilderd. Een beetje luguber.

De auteur zetelde voor de CD&V 30 maanden in de Senaat. Hij is trots op zijn wetgevend werk: 44 wetsontwerpen, waarvan veertien werden goedgekeurd. Hij werkt sindsdien als expert voor de nieuwsdienst van vtm. "Ja, soms mis ik het hier."

"Hoewel de Senaat sinds de jongste hervorming onder paars een beetje tussen wal en schip beland, vind ik toch dat ze zinvol kan zijn. De meeste buurlanden hebben trouwens een goed werkend tweekamerstelsel. Op zich is daar niets tegen. Alleen is dat in België niet goed ingevuld. Vroeger gebeurde alle wetgevend werk in beide kamers, maar door de overheveling van bevoegdheden en middelen naar de deelstaten met hun eigen parlementen werkte de Senaat vertragend.

"Bij de hervorming had men betere afspraken moeten maken en aan de Senaat specifieke en goed omlijnde opdrachten of thema's moeten toewijzen zoals alles wat te maken heeft met staatshervorming, ethische kwesties, ook justitie en buitenlandse zaken."

Hij noemt de Senaat "een instelling zonder ballen" omdat het de regering toch niet echt kan controleren De meeste topministers verwaardigen zich zelfs niet meer om naar de Senaat te komen en sturen dan maar een staatssecretaris.

Liesbeth Homans, fractieleider van de NV-A, vindt dat de Senaat gewoon afgeschaft moet worden. "Als Di Rupo zijn zin krijgt, zijn er slechts elf senatoren minder dan nu. Hij wil er een ontmoetingsruimte voor de gemeenschappen van maken. Sorry, ik spreek met veel mensen, ook met Franstaligen, maar dat gaat nooit over wat er leeft in onze respectievelijke parlementen. Ik zou niet weten waarover men in de toekomstige Senaat gaat praten. Het is goed dat elke deelstaat zijn eigen parlement heeft om te discussiëren over de eigen bevoegdheden. Als Vlaanderen bijvoorbeeld Zuid-Afrika uitkiest als bevoorrechte partner inzake ontwikkelingssamenwerking en Wallonië kiest een ander land, dan moeten we daar toch niet meer samen over praten in de Senaat."

Pol Van Den Driessche ziet het als ideale plek om bijvoorbeeld over ethische, juridische en buitenlandse aangelegenheden te discussiëren, ver weg van de waan van de dag en de druk van de media. "Moet je dan alleen daarvoor zo'n dure instelling in leven houden", vraagt Homans zich af. "Je kunt daarvoor in de Kamer toch ook een speciale werkgroep organiseren."

De tien gecoöpteerde senatoren vindt ze al helemaal misplaatst. "Dat is toch alleen maar om enkele partijgenoten met een slechte verkiezingsuitslag aan onderdak te helpen."

De twee ergeren zich nog het meest aan de verschrikkelijke traagheid der dingen in de Senaat. "Ze werken daar nog tegen het ritme van de negentiende eeuw", zegt Van Den Driessche. "Het begint al met de vergadertijden meestal pas vanaf 10.30 uur. Dat is toch te laat. Dan is al de helft van de ochtend voorbij. Men vergadert tot 12 uur of 12.30 uur en herbegint rond 14.30 uur tot kwart voor vijf, stipt. Er is haast nooit overwerk in de Senaat. Op commissiedagen zie je er 's avonds niemand. Ik heb meegemaakt dat we bezig waren aan de herziening van een wet met 17 artikelen. Op een dag zo rond kwart voor vijf hadden we artikel 15 afgewerkt en ik dacht: kom, nog even doorgaan en tegen 18 uur zijn we klaar. Maar neen. Zo gaat dat toch niet. Men stopte en weg was iedereen. Je kunt daar 's avonds doodvallen en niemand zal het opmerken."

De Senaat is verantwoordelijk voor alle buitenlandse verdragen. Toch verloopt dat lang niet altijd even snel. Een verdrag over de suikerhandel dat volgens internationale akkoorden in 1993 geratificeerd hoorde te zijn, moest wachten tot 2007, veertien jaar later. Tijdens de vorige legislatuur ontsnapte een rederij aan een miljoenenboete omdat een tanker tonnen olie had geloosd in de Noordzee. Bij de gerechtelijke procedure ontdekte men dat de Senaat vergeten was om dat verdrag te ratificeren en dus waren er ook geen uitvoeringsbesluiten bij de Maripolverdragen gepubliceerd. Gevolg: de overtreder bleef ongestraft.

Onderlinge concurrentie

Als je enkele senatoren over hun wetgevend werk spreekt, drijft de frustratie snel boven. Bijvoorbeeld dat het wetgevend werk van een meerderheidslid altijd voorgaat op dat van de oppositie. Hoe ouder de indiener van een voorstel, hoe sneller het wordt behandeld. In de Kamer zitten ook de hardere bevoegdheden en ook de media en journalisten tref je nauwelijks in de Senaat, tot grote frustratie van de senatoren.

Pol Van Den Driessche zegt dat je als senator echt moet vechten voor erkenning van je werk, soms tegen de collega's in de Kamer. "Ik werkte bijvoorbeeld samen met mijn partijgenoot Els Schelfhout aan een eerlijker regeling voor de bemiddelingskosten bij huurwoningen. Tot een volksvertegenwoordiger dat zag en en ons wilde nemen in snelheid door snel een gelijkaardig voorstel in te dienen in de Kamer."

Die concurrentie zet zich door tot op personeelsniveau. Enkele jaren geleden wilden de voorzitters van Kamer en Senaat een nieuwjaarsreceptie voor het personeel organiseren. Het plan was dat het personeel van de Kamer zou helpen bij de hapjes en en de drankjes voor hun collega's van de Senaat en vice versa op een later moment. Fijn plan, maar dat ging niet door omdat bodes uit de Kamer niet wilden opdienen voor de bodes van de Senaat en omgekeerd.

Een parlementaire medewerker die zijn bureau vlakbij de onthaaldienst heeft van de Senaat in het Huis van de Parlementsleden slaat dubbel van het lachen als wij hem aanspreken over de werkuren van het personeel. "Vlakbij mijn bureau zitten de hele dag drie bodes. Ze hebben nauwelijks wat te doen, behalve af en toe een koffie brengen. Ze kletsen, kaarten en lezen de boekskes. Op een avond ging de telefoon en begon een van hen te roepen. Het was één minuut na 17 uur en hij stond vertrekkensklaar. 'Dat kan toch niet, al dat overwerk. Dat is geen leven meer!', riep hij aan de telefoon. En hij was weg, naar huis."

Bijna alle senatoren met wie wij praatten, klagen over de vertragingsprocedures in de Senaat. En over de oubolligheid. Elke senator krijgt bijvoorbeeld nog alle drukwerk thuis bezorgd. Dat zijn honderden kilo's papier die ongelezen naar de papiercontainer moeten. In het Vlaamse parlement, daarentegen, wordt alles digitaal verstuurd. Daar moet je expliciet vragen om iets op papier te krijgen.

De Senaat beschikt ook over een eigen regiekamer waar twee bedienden de beelden bekijken die de drie vaste camera's opnemen in de plenaire zaal. Op de videoschermen is te zien dat Dirk Claes nog steeds aan het uitweiden is.

Communicatiedirecteur Peremans is trots omdat zijn dienst voor het eerst een clip maakte van de regeringsverklaring van Elio Di Rupo en dat die werd uitgezonden op de regionale zender Focus TV. "Misschien zijn die regionale zenders binnenkort wel een nieuwe markt voor ons."

Terug naar beneden, naar de salons van voorzitster Sabine de Bethune (CD&V). Fraai en niet zo lang geleden gerenoveerd. Het zijn onder meer twee grote zalen, de ene in rood waar de belangrijke gasten worden ontvangen onder het alziend oog van Leopold I. In het andere salon met uitzicht op het Warandepark en het koninklijk paleis wordt gedineerd en gesoupeerd. De wijnvlekken op het tapijt zijn stille getuigen.

Een duik in de kelder

Terwijl we nog een blik slaan op een fraai werk van Leon De Smet duiken we de kelder in waar we in een kleine achterkeuken Maria Landis treffen. Zij was jarenlang de geliefde chefkok van Guy Verhofstadt als premier. Ze schreef er zelfs een kookboek over. Maria ziet er ongelukkig uit. "Ja ik mis het koken voor Guy. Ik doe het nog af en toe bij hem thuis. Maar hier in de Senaat, pftt, hier gebeuren niet veel spannende dingen. Ik hoop dat het wat beter gaat nu we een nieuwe regering hebben." Ze duwt ons prompt een half broodje met garnalenomelet in de hand. Lekker.

Even verder is de ingang van de vluchtweg onder het Warandepark naar het koninklijk paleis. Vluchten kan wel niet meer, want na enkele tientallen meters is de gang volgelopen met stort door metrowerken.

We zijn weer in de buurt van de hoofdingang van het Paleis der Natie. Boven aan de trappen staat een postbus in marmer. Je zou denken, mooi, maar nutteloos. Neen, hoor, de post wordt hier driemaal per dag opgehaald. Vroeger had de Senaat zelfs een eigen postkantoor. Dat sneuvelde bij de jongste herstructurering bij bPost. Wat rest is een postpunt.

Een senator van de meerderheid komt ons toefluisteren dat "heel die Senaat een uitnodiging is om op je luie krent te blijven zitten. Wat een lamlendige sfeer", zucht hij. "Volgende keer probeer ik op de kamerlijst te geraken. Daar gebeurt nog eens wat."

Ter hoogte van de koffiekamer van de Senaat botsten we op Mieke Vogels. Zij is gemeenschapssenator voor Groen! en komt debatteren over het regeerprogramma. Zij vergelijkt de Senaat als een slepende ziekte die behandeld wordt met therapeutische hardnekkigheid.

"De voorbije jaren heeft eigenlijk niemand de politieke moed gehad om de stekker eruit te trekken. Dat blijft natuurlijk niet zonder gevolgen: dat hier niet echt een dynamische sfeer hangt is daar een gevolg van. Als iedereen roept dat men de instelling gaat afschaffen en dat ze niet werkt, tja, dat kun je niet van de bodes verwachten dat ze vrolijk rondhuppelen."

Er is volgens haar een verschil van dag en nacht tussen de werking in de Senaat en die in het Vlaams parlement. "Elke keer als ik naar hier kom, heb ik het gevoel dat de tijd is blijven stilstaan. Ik heb sinds kort een Ipad. Handig. Maar noch in de Senaat, noch in het Vlaams parlement kom je automatisch en draadloos op het internet. In het Vlaams parlement volstaat een eenvoudige vraag om je als gast aan te loggen. Bij de Senaat antwoordt de ICT-dienst dat dit niet kan en smijt een handvol formulieren naar je toe.

"In het Vlaams parlement zullen de bodes soms ook wel eens even zonder werk zitten, maar dat zie je daar niet. In de Senaat krijg ik het gevoel dat de mensen zich constant vervelen."

Liesbeth Homans begint te lachen. "Weet je dat wij hier een beetje gepest worden? Ik vermoed omdat we de Senaat willen afschaffen. Ik heb als fractieleider recht op een ijskast. Die van mij wordt niet bijgevuld, zoals bij mijn collega-fractieleiders. Ik heb mijn beklag daar al over gedaan, maar ik krijg dan als antwoord dat de bodes dat niet willen doen omdat ik kantoor houdt in het Huis der Parlementsleden en niet in mijn kantoor in de Senaat. Dat geloof je toch niet.

"Wat doet al dat personeel hier trouwens?", vraagt zij zich af. "Ze zijn met meer dan 300 en straks gebeurt hier nauwelijks wat. Ik pleit zeker niet voor naakte ontslagen, maar dat personeelsbestand moet toch op één of andere manier worden afgebouwd. Men moet gaan samenwerken met de Kamer om efficiënter te werken."

De Senaat telt 365 personeelsleden, waarvan ongeveer een derde universitairen. Dan zijn er tien minder dan vorig jaar. De personeelskosten happen 40 procent uit de dotatie van ongeveer 60 miljoen euro per jaar.

"Ik ben ook lid in het Vlaams Parlement", zegt Liesbeth Homans, "en daar werkt het personeel professioneler en vriendelijker, of je nu voor CD&V of voor het Vlaams Belang werkt. Als je daar iets vraagt, word je met de glimlach geholpen, in de Senaat met een zucht en een kreun. Ik word depressief van de sfeer in de Senaat."

Torenpoepen

Misschien brengt de wijnkelder troost voor haar. Daarover doen allerlei mythische verhalen de ronde, want in de Senaat is het lekker eten en drinken. Maar dat valt wat tegen. De bezuinigingen hebben ook hier hun sporen nagelaten. Herman De Croo vindt de wijnkelder niets bijzonders. Hij liet zich ooit ontvallen dat bij hem in Brakel ongeveer twee keer zoveel flessen liggen en twee keer zo lekker.

Misschien toch maar even gaan kijken in het restaurant. Hier werken Kamer en Senaat wél samen. Veel volk is er niet. Op de kaart staan onder meer kwartel met muskaatdruifjes als voorgerecht (15 euro) en lamsfilet met ratatouille en salie voor 23 euro. Eén van de personeelsleden schiet ons aan. "Moeilijk werken hier: de ene dag loopt de zaak vol met 180 couverts, de dag nadien komt geen hond."

"Kom eens mee", lacht een van zijn collega's. We beklimmen enkele trappen en komen in wat hij "de plaats voor de torenpoepers" noemt. Het was de vroegere rookruimte van het restaurant, een cirkelvormige ruimte dat enige gezelligheid uitstraalt. "Een tijd geleden hadden we een Libische delegatie op bezoek en die wilden per se bidden. We hebben ze dan maar naar hier gebracht. Gelukkig wisten de Libische politici niet wat hier vroeger nog allemaal is gebeurd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234