Woensdag 21/08/2019

Remedie tegen pietluttigheid

De Duitse filosoof Rüdiger Safranski schreef een gelaagde biografie van Goethe. Maar het boek is ook een filosofische bespiegeling over zelfontplooiing en de kunst van een goed leven, met Goethe als lichtend voorbeeld.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) was sterk doordrongen van het besef dat een mens inhoud en vorm aan zijn leven moet geven, zoals een kunstenaar aan zijn kunst. Dat besef blijkt onder andere uit de reactie van Goethe waarmee Rüdiger Safranski (°1945) zijn boek afsluit. Goethe kreeg van een vriend ooit te horen dat zijn boeken maar niets waren. "Hij zei dat ik beter leefde dan schreef." Maar de kritiek streelde zijn ijdelheid: de estheet van het leven kon zich achteraf geen groter compliment wensen.

Het boek van Safranski wordt geprezen als de meest gezaghebbende biografie van Goethe. De man beschikt dan ook over de nodige expertise inzake de Duitse romantiek en het idealisme. Hij schreef eerder werken over Schiller en de vriendschap tussen Schiller en Goethe. Bovendien is Safranski als filosoof in staat de positie van Goethe ten opzichte van zijn denkende tijdgenoten, in het bijzonder Fichte en Kant, toe te lichten.

Ook etaleerde Safranski eerder al zijn vakmanschap als biograaf. Door zijn biografieën over Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger en andere grote namen uit de Duitse ideeëngeschiedenis wordt hij door velen als een van de grootste hedendaagse biografen gezien.

Stroeve lectuur

Als gezag synoniem was voor uitmuntendheid, dan konden Safranski en zijn lezers op beide oren slapen en was leesgenot verzekerd. Helaas is dat niet zo en ontbreekt het Safranski iets te vaak aan souplesse in zijn vertelstem om de lectuur ook aangenaam te maken. De biografie mist ook spankracht, waardoor ik het boek na iedere bladzijde probleemloos kon dichtklappen om het op het schap te zetten en het stof te laten vergaren.

Safranski lardeert zijn woorden met hele en verkapte citaten van Goethe: op iedere pagina een stuk of drie. Die citaten moeten het geheel een grotere authenticiteit geven, maar ze halen ook de vaart uit de vertelling.

De biografie is een klepper van 700 bladzijden. Maar vormelijk lijkt Safranski zich er wat makkelijk van af te maken. Als lezer struikel je weleens over zijn zinsbouw of woordkeuze. Ook het feit dat het in vele gevallen onduidelijk is waar de citaten precies vandaan komen, is een lacune. Als een citaat voorafgegaan wordt door de duiding 'Goethe tegen Jacobi', dan wil je weten waar en in welke omstandigheden Goethe en Jacobi met elkaar communiceerden. Als er staat 'zoals Goethe zich later zou herinneren', dan wil je weten waar die herinnering is neergepend.

Ook de duiding bij een aantal historische gebeurtenissen die Goethes leven hebben getekend, is soms gebrekkig. Een voorbeeld is de oorlog tussen Oostenrijk, Pruisen en Frankrijk in 1792. Het hoe en waarom van die oorlog, daarover komt de lezer niets te weten.

Herboren

Betekent dit dat de lectuur van Safranski's Goethe-biografie overbodig is? Allerminst, en misschien bewijst net dat de kunde van Safranski. Ondanks de gebreken is het boek meer dan lezenswaard, vooral door de manier waarop Safranski het thema van de zelfontplooiing als rode draad hanteert om leven en werk van Goethe te beschrijven.

Je krijgt een inkijk in de manier waarop Goethe in het leven stond en waarom hij de individuele ontplooiing hoog in het vaandel droeg. Niet als zweverige romanticus, idealist of geprivilegieerd burger- of adelmannetje, maar als realist. De werkelijkheid hardde hem in zijn overtuigingen.

Een breekpunt in dat opzicht was Goethes participatie aan de genoemde oorlog van Pruisen en Oostenrijk tegen Frankrijk in 1792. Het beeld bestaat dat Goethe die oorlog nogal luchtig aanschouwde, maar Safranski nuanceert dat. Goethe zag, weliswaar op een afstand, zo veel ellende tijdens de veldtocht dat hij zich achteraf haast herbrond voelde. In het aanschijn van kwaad en verderf beseft een mens vaak pas ten volle wat goed en deugdzaam is. Een mens moet het kwade soms recht in de ogen kijken om het goede te kunnen zien.

Goethe voelde zich na de veldtocht als herboren en begon zich, in zijn eigen woorden, "weer te realiseren dat ik een mens ben". Een mens die niet langer zou klagen over kleine tegenslagen, saaie voorstellingen in de schouwburg of buren wier gevel het uitzicht vanuit zijn kamer verstoren. Een mens die niet om het minste wil klagen, want wie klaagt vergeet vaak te leven. Een mens met de nodige morele veerkracht.

Voor Goethe werd voorlezen uit zijn eerder werk, zoals Iphigenie, haast onmogelijk. Hij duldde het pathetische niet meer: "Ik voelde me vervreemd van die teergevoeligheid." Goethe werd een mens die ten volle in het leven wilde staan. Voor hem was individuele ontplooiing bij uitstek een altruïstische en geen egoïstische daad. Door het beste in jezelf naar boven te halen, bewijs je de maatschappij een grote dienst.

Vrijheid

Die overtuiging was de blijvende drijfveer van Goethes denken en schrijven, datgene wat hem motiveerde om zelfs als tachtigjarige nog intensief te werken. Het is die drive die Safranski treffend weet te beschrijven en die volgens Safranski als spiegel dient voor ieder individu en ieder tijdvak.

Safranski ziet in Goethe een leermeester in vrijheid, want een mens die zich ten volle ontplooit, wordt heer en meester over zichzelf en staat op die manier vrijer in het leven. Of zoals Safranski het mooi samenvat: waar Schiller over schreef, daarin leefde Goethe - vrijheid. Schiller maakte vrijheid tot het hoofdthema van zijn literatuur en filosofie. Goethe maakte vrijheid tot hoofdthema van zijn leven.

Rüdiger Safranski, Goethe, kunstwerk van het leven, Atlas Contact, 706 p., 44,99 euro. Vertaling Mark Wildschut.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden