Dinsdag 15/10/2019

Regisseur Darren Aronofsky over het oscargenomineerde ‘Black swan’

Een kwestie van intuïtie. Of van passie. Dat geeft de Amerikaanse filmmaker Darren Aronofsky (°1969) zelf als verklaring om jarenlang een bepaald filmproject te blijven koesteren. Zoals bijvoorbeeld Black swan, met een fenomenale Natalie Portman in de hoofdrol. In deze met vijf Oscars genomineerde psychoseksuele balletthriller draait het eveneens om allesverschroeiende passie. Maar ook om bikkelharde concurrentie, verknipte familierelaties en sluipende waanzin.

en rol dansen in Het Zwanenmeer, een van de meest uitgevoerde balletten ter wereld, is de droom van elke aankomende ballerina. De dubbelrol dansen van de witte en de zwarte zwaan - Odette/Odile - is zowat het hoogtepunt van de klassieke dans. Het ballet ging in première in maart 1877 in het Bolsjoitheater in Moskou op muziek van Tsjaikovski en in een choreografie van Marius Petipa. In Black swan is Nina (een rol van Natalie Portman) danseres bij een balletgezelschap in New York. Ballet is haar hele leven. Ze woont nog steeds bij haar moeder Erica (Barbara Hershey), zelf een gewezen ballerina, die indertijd haar carrière heeft afgebroken om zwanger te worden. En die haar eigen onvervulde ambitie vooralsnog via haar dochter gerealiseerd wil zien. Als choreograaf Leroy (Vincent Cassel) een nieuwe productie van Het Zwanenmeer uitwerkt, lijkt die droom eindelijk werkelijkheid te worden, want Nina wordt door hem uitverkozen om de (dubbele) hoofdrol te dansen. Dat betekent dus ook dat er afscheid moet genomen worden van Beth (Winona Ryder), de vorige prima ballerina, die zich veel te snel uitgerangeerd voelt. Zelf twijfelt Nina of zij die veeleisende dubbelrol - de maagdelijke puurheid van de witte zwaan en de donkere sensualiteit van de zwarte zwaan - wel zal aankunnen. En dan is er ook nog die jonge ballerina Lily (Mila Kunis), die zich reeds lijkt klaar te maken om de nog niet eens gekroonde, nieuwe balletkoningin van de troon te stoten.

Waarom wou u eigenlijk een film over ballet maken? Was u voordien al

vertrouwd met die erg competitieve wereld?

Darren Aronofsky: “Mijn oudere zus was danseres toen ze jong was en tot het einde van haar tienerjaren nam ze dat heel serieus. Zelf kende ik die wereld helemaal niet, maar ik heb wél altijd gedacht dat het een interessant milieu was. Dat gold trouwens ook voor worstelen. Toen we The wrestler begonnen voor te bereiden, zei iedereen dat het milieu van het professionele worstelen toch niet interessant kon zijn. Maar zodra je je daarin begint te verdiepen, blijkt daar toch een hele wereld achter schuil te gaan. En in het geval van ballet is die wereld nog veel complexer, vol ingewikkelde en interessante details. Een van de redenen waarom mensen films gaan kijken, is dat ze iets willen zien dat ze nog niet eerder gezien hebben.”

Ook al impliceert dit dat ze soms schokkende beelden te zien krijgen? Sommige critici vinden uw films briljant, maar zeggen tegelijk dat het soms lijkt alsof u het publiek wil folteren?

“Het is natuurlijk een dunne lijn. Mensen hebben verschillende tolerantieniveaus wat folteren betreft, en sommigen zullen het zelfs aangenaam vinden. Maar ik geef toe dat ik hier en daar tegen de grens aanduw. Soms denk ik dat ik het waarschijnlijk nog altijd doe om mijn oudere zuster op de zenuwen te werken. Om eindelijk haar aandacht te trekken of zoiets (lacht). Maar in de huidige wereld is het sowieso steeds moeilijker om beelden te creëren en ideeën te visualiseren die langer blijven nawerken dan het moment zelf. Er worden zoveel films gemaakt, er is zoveel te zien op televisie en nu zijn er ook al die beelden op het internet, zodat het niet makkelijk is om voor een kijkervaring te zorgen die blijft hangen. Dus moet je van een film een wel erg intense reis maken.”

Black swan toont dat het voor een kunstenaar, in dit geval een balletdanseres, riskant kan zijn om te gaan wroeten in de donkere kant van je persoonlijkheid. Ook al gebeurt dat om artistieke redenen. Dat doet u als filmmaker toch ook?

“Ik ben, eerlijk gezegd, niet zo zeker of ik dat van die risico’s eigenlijk zelf wel geloof (lacht). De film draait er wél om. Het is onze visie op Het Zwanenmeer. Ik had eerder al overwogen om iets te doen met De dubbelganger, de roman van Dostojewski, over een man die wakker wordt en merkt dat men hem aan het vervangen is. Dat was een idee dat ik nog niet zo vaak in een film zag opduiken. Aan de ene kant hield dat me bezig en tegelijk had ik zin om iets met de balletwereld te doen. Ik ben toen naar Het Zwanenmeer gaan kijken, waar ik op voorhand niets over wist, behalve dat het iets was met meisjes in tutu’s. Ik was dus stomverbaasd toen ik merkte dat één en dezelfde danseres zowel de witte als de zwarte zwaan voor haar rekening nam. Licht en donker.”

Ik ben duidelijk geen balletkenner,

want bij het bekijken van de film vond ik het een uitstekend scenario-idee om Natalie Portman beide personages te laten dansen.

“Neen, want hoewel men het ook wel eens anders aanpakt, is dit de traditionele manier om Het Zwanenmeer op te voeren sinds de creatie van dat ballet in 1877. Het ene onschuldig en puur, het andere passioneel en verleidelijk. De lichte en de donkere kant van één en dezelfde persoonlijkheid en hoe dat resulteert in een gevecht tegen de waanzin. En dus hebben we daar voor het specifieke verhaal van onze film op voortgebouwd.”

Maar dat heeft wel lange tijd in beslag genomen?

“Het project van Black swan is minstens acht jaar in ontwikkeling geweest vóór we aan de startlijn kwamen. En eigenlijk gaat het nog veel verder terug, tot de jaren dat mijn zus nog danste en er toen reeds allerlei ideeën mijn hoofd binnensijpelden. Zo’n lange ontwikkelingsperiode is niet ongewoon voor mij. Met mijn productiebedrijf Protozoa ben ik altijd met verschillende projecten tegelijk bezig. Het is telkens een soort marathon. En veel projecten halen nooit de eindstreep. Maar andere blijven in de running. We keren er, ongeacht de problemen die zich stellen, steeds weer naar terug. We blijven die projecten koesteren. Omdat er iets is dat ons blijft aantrekken. Het is een kwestie van intuïtie. Of van passie.”

Hebt u nooit getwijfeld of Natalie Portman, net als haar personage Nina, wel in staat zou zijn om zowel de witte als de zwarte zwaan te vertolken?

“Geen moment! Dat was zo’n beetje mijn eigen, kleine geheim. Ik wist dat Natalie veel complexer in elkaar zit dan wat mensen doorgaans van haar denken. Omdat Natalie zo jong en zo mooi is, wordt ze vaak gecast als een onschuldig personage. Niet veel regisseurs hebben haar eerder al de kans gegeven om ook haar vrouwelijkheid te laten zien.”

De wereld van het professionele

worstelen en die van het ballet liggen

mijlenver uit elkaar. En toch hebt u

Black swan al omschreven als een

‘companion piece’ van The wrestler.

“Toen we met de montage van The wrestler bezig waren, kwam Mark Heyman, een van de producers toen, mij vertellen dat hij zin had om ook eens zelf een scenario te schrijven. Ik heb toen voorgesteld om iets met dat balletproject te doen, want dat zat eigenlijk in een doodlopend straatje. Mark wou het proberen en hij heeft toen minstens twintig scenarioversies geschreven. Hij vertelde me vrij snel dat hij veel verbanden zag tussen dit verhaal en dat van The wrestler. Het gaat om twee totaal verschillende personages, een worstelaar en een ballerina, maar allebei gebruiken ze hun lichaam om zich uit te drukken. En allebei moeten ze ervoor zorgen dat ze niet te veel verwondingen oplopen, want hun lichaam is hun enige werkinstrument. Een ander verband ten slotte is dat ze beiden met hun eigen demonen worstelen.”

De vertolking van Portman, inmiddels reeds met prijzen overladen, is inderdaad fenomenaal, maar ook de bijrol van Winona Ryder is erg indrukwekkend.

“Ja, ik vond het interessant om met Winona te werken omdat het als een soort van meta-casting kon werken. Zij speelt de sterballerina Beth, die door de jongere Nina voorbij wordt gestoken. En niet zo lang geleden was Winona een even grote ster als Natalie nu. Groter zelfs, maar nu dus niet meer.”

Net als Mickey Rourke in The wrestler krijgt Winona Ryder nu een tweede kans.

“Ik hou er wel van om acteurs opnieuw uit te vinden. Ik denk dat zij nu aan het tweede hoofdstuk van haar carrière begonnen is. Ze is momenteel te zien in The dilemma, de nieuwe film van Ron Howard met Vince Vaughn. En ze zal ook een van de stemmen doen in Frankenweenie, de nieuwe film van Tim Burton. Winona heeft in zoveel wonderbaarlijke films gespeeld. Ze was zelfs een soort icoon geworden, maar ze is toen echt onder de radar verdwenen. Ik vind het prachtig dat het nu opnieuw lijkt te lukken, want ze is nog altijd even, zoniet meer getalenteerd dan ze vroeger al was.”

Die gemediatiseerde winkeldiefstal heeft de carrière van Winona Ryder geen deugd gedaan. En in Black swan zit nu ook een diefstalscène?

“Niemand heeft daar iets over gezegd. En het is trouwens niet haar personage, maar dat van Natalie dat de diefstal pleegt. Ach, mensen stelen de hele tijd. En volgens mij zijn die spullen gewoon in haar tas gevallen (grimlachje).”

Hebt u zelf ooit ideeën van andere

filmmakers gestolen?

“De hele tijd! Ik weet trouwens niet of ik wel geloof dat er zoiets als een origineel idee bestaat. Mensen nemen bepaalde ideeën, steken het in hun eigen mixer en dan wordt het iets van hen. We weten allemaal dat Einstein geen twintig jaar eerder of twintig jaar later met de relativiteitstheorie kon komen aandraven. Hij was het juiste grote brein op het juiste moment op de juiste plaats. Alles past in een bepaalde context. En context betekent dat je ideeën van andere mensen gebruikt, daar is niks mis mee.”

Natalie Portman had weliswaar

een beetje balletervaring, maar om het personage van de ballerina Nina op een geloofwaardige manier te kunnen vertolken, heeft ze maandenlang zeer intensief moeten trainen.

“Ik heb Natalie niet echt moeten pushen. Mila Kunis evenmin. Ze wisten allebei voor welke uitdaging ze stonden en ze voelden zich daardoor ook wel geïntimideerd, want ze wilden zeker niet afgaan. Ze hebben dus zéér hard gewerkt om zo goed te kunnen dansen als nu in de film te zien is. Ik heb hen gewoon omringd met de beste mensen en middelen die we ons konden veroorloven. Maar ballet is nu eenmaal extreem veeleisend én schadelijk voor het lichaam. En zoiets laat dus littekens na. Tijdens het draaien hebben ze allebei ook enkele kwetsuren opgelopen. Hun vertolkingen waren dus niet alleen een kwestie van acteren, maar ook van atletische prestaties. Sommige dansers zijn ook wel enkele teennagels kwijtgeraakt, maar dat gebeurt sowieso bij balletdansers.”

Hier moest u niet alleen met acteurs, maar ook met een balletgezelschap werken?

“En dat was bijzonder moeilijk! De balletwereld trekt zich geen bal aan van alles wat niet met ballet te maken heeft. Het kan hen echt geen barst schelen. Normaal gaan alle deuren in de wereld meteen open als je zegt dat je een film wilt maken: ‘Ja, kom maar langs. Wat wilt u zien? Wat wilt u doen.’ Bij de balletwereld klonk het: ‘Neen.’ Het was extreem moeilijk om medewerking te vinden of antwoorden te krijgen op onze vragen. Het was veel ingewikkelder dan om worstelaars bij elkaar te krijgen voor The wrestler. En dan moet je weten dat veel van die worstelaars niet eens een gsm hebben. Sommigen van hen waren zelfs dakloos.Maar balletdansers! Die zitten zo diep in hun eigen wereld! Langzaam maar zeker is het dan toch gelukt. Dat we Benjamin Millepied (de Franse danser, die inmiddels een koppel vormt met Natalie Portman, JT) aan boord hebben gekregen, heeft veel geholpen. Benjamin wordt zeer gerespecteerd in balletmiddens en op de koop toe is hij ook nog eens een echte filmfan.”

Bij uw eerste films - Pi, Requiem for a dream en The fountain - ging er wat tijd overheen voor ze succes hadden aan de kassa en echt naar waarde werden geschat. Maar bij The wrestler was het wél meteen raak. Met Black swan evenzo…

“Ik weet ook niet hoe dat komt. Misschien betekent dit commercieel succes wel dat mijn films van nu af aan slechter en slechter worden (lacht). Het succes van The wrestler kwam in elk geval totaal onverwacht. Vooraf zei iedereen me: ‘Waarom maak je een film over worstelen? Met Mickey Rourke?’ Misschien is de smaak van het publiek inmiddels een beetje veranderd. Toen Pi en Requiem for a dream indertijd in de bioscoop kwamen, hebben beide films maar net iets meer dan drie miljoen dollar opgebracht. Misschien zou men tegenwoordig een andere manier gevonden hebben om dergelijke films in de markt te zetten. Dat was vóór het succes van bijvoorbeeld Boys don’t cry en andere films die plots nominaties kregen en Oscars begonnen te winnen. Ja, misschien is de smaak van wat mensen in de bioscoop verwachten inmiddels gewijzigd. Maar binnenkort zal ik wellicht te oud geworden zijn om nog iets hips te maken (lacht).”

Straks werkt u opnieuw met Hugh

Jackman samen voor The wolverine, een spin-off van de X-Men-films.

“Ik heb nog nooit een grote studiofilm gedraaid en het interesseert mij wel om dat te doen. Het is momenteel erg lastig om independent-films gefinancierd te krijgen in Amerika. Voor Black swan was het zelfs nog moeilijker dan voor The wrestler, alhoewel ik echt dacht dat het veel makkelijker zou gaan vermits ik dit keer toch met enkele grote namen kon uitpakken. En voor The wrestler hadden we toch tientallen prijzen gekregen.Maar nauwelijks twee weken vóór we zouden beginnen draaien en we reeds één miljoen dollar hadden uitgegeven, viel de financiering van Black swan in duigen. Het bleek dat het beloofde geld afkomstig was van een zogenaamd piramidespel. Het bestond dus niet echt. It was bullshit. En dus moest ik opnieuw bij Fox Searchlight gaan aankloppen. En bedelen. En hen alles geven wat ze vroegen om de film toch maar gemaakt te krijgen. Dat was echt hard. Dus een grote studiofilm zie ik nu wel zitten. We zien wel hoe het afloopt.”

‘‘The wrestler’ en ‘Black swan’ gaan om twee totaal verschillende personages, een ballerina en een worstelaar, maar allebei gebruiken ze hun lichaam om zich uit te drukken. En allebei vechten ze tegen hun eigen demonen’, aldus Aronofsky.

Natalie Portman vertolkt zowel de witte als de zwarte zwaan, de lichte en de donkere kant van één en dezelfde persoonlijkheid. Dat resulteert in een gevecht tegen de waanzin.

Regisseur Darren Aronofsky geeft actrice Natalie Portman aanwijzingen op de set.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234