Woensdag 22/01/2020

Regie der Gebouwen:slecht in vastgoed

De Regie der Gebouwen had zijn weekje niet. Eerst ontsnapten Ashraf Sekkaki en nog een paar andere gedetineerden uit de gevangenis van Brugge. De binnenkoer waar zij werden gelucht, had nog geen netten om te verhinderen dat helikopters gevangenen komen oppikken. Foutje. De Regie der Gebouwen moest die netten eigenlijk al een tijdje gekocht en geplaatst hebben. Er werd al een offerte gevraagd. Eén binnenkoer van een gevangenis overspannen bleek al snel 250.000 euro te kosten, voor de grote gevangenissen liep dat zelfs op tot 450.000 euro. Peperduur dus, en dan moest de economische crisis nog beginnen.In Brugge waren ze het wachten beu en spanden ze dan maar zelf een net over de koer waar de gevaarlijkste gevangenen worden gelucht. Kostprijs: 10.000 euro. Minstens 25 keer goedkoper dus dan de leveranciers waar de Regie der Gebouwen mee onderhandelt. Justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V) “begreep het niet goed”, vorige week. Tot grote tevredenheid van Sekkaki en co. kunnen helikopters dus nog altijd redelijk ongehinderd landen op de drie andere binnenplaatsen van de Brugse gevangenis. En die van elke andere Belgische gevangenis. Met dank aan de Regie der Gebouwen.Een paar dagen later was het opnieuw prijs. De Tijd kreeg een externe audit te pakken die de exploderende kosten voor het nieuwe Antwerpse justitiepaleis had uitgeplozen. De prijs van het, toegegeven, indrukwekkende gerechtsgebouw was door de Regie der Gebouwen geschat op 75 miljoen euro. Bij de voltooiing waren de kosten opgelopen tot meer dan 250 miljoen euro. Foutje, opnieuw. De audit is ronduit vernietigend voor de Regie. Die liet de kosten van het justitiepaleis niet alleen ferm de pan uit rijzen, maar verzuimde ook nog eens de overfacturerende studiebureaus, architecten en aannemers op de vingers te tikken, waardoor de meerkosten van 175 miljoen euro definitief verloren zijn voor de schatkist.De twee dossiers staan los van elkaar, maar zijn allebei symptomatisch voor wat fout loopt bij de Regie der Gebouwen. De vastgoedfirma van de federale overheid belandde de laatste jaren haast met de regelmaat van de klok in het oog van de storm. Ofwel duurden de werken van de Regie veel langer dan gepland, ofwel vielen ze veel duurder uit dan gepland. Vaak duurden ze veel langer dan gepland én vielen ze veel duurder uit dan verwacht.

Patrimonium

De Regie der Gebouwen werd in 1971 opgericht om het patrimonium van de federale overheid te beheren. Vandaag werken de bijna 1.500 werknemers van de Regie met een portefeuille van zo’n 1.600 gebouwen. Heel veel kantoorgebouwen die de ambtenaren van de verschillende overheidsdiensten herbergen, maar ook een indrukwekkende batterij monumentale kroonjuwelen: het koninklijk paleis, de kathedralen van Sint-Goedele en Sint-Michiels, het Brusselse justitiepaleis, het Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, de Muntschouwburg, de Koninklijke Serres in Laken... De Regie heeft ook een aantal pareltjes van moderne architectuur in beheer. Zoals het justitiepaleis in Antwerpen.Aan toparchitectuur hangt ook een topprijskaartje, mocht de Regie der Gebouwen tot zijn eigen scha en schande ondervinden. Eind jaren negentig zette de regering-Dehaene II het licht op groen voor de bouw van vier nieuwe gerechtsgebouwen: in Antwerpen, in Gent, in Luik en in Bergen. Het moesten moderne bouwwerken worden die het nieuwe ‘open’ karakter van Justitie illustreren. Het moesten ook landmarks worden. De justitiepaleizen moesten de hele omgeving - de hele stad zelfs, waarom niet - naar een hoger niveau tillen. Het mocht wat kosten.De Regie der Gebouwen schatte de kostprijs van het nieuwe Antwerpse justitiepaleis op 75 miljoen euro. Drie miljard oude franken in het pre-eurotijdperk. Op de wekelijkse ministerraad moesten de execellenties even slikken toen André Flahaut (PS), toentertijd bevoegd voor de Regie, die prijsraming op tafel gooide. Maar kom, een nieuw justitiepaleis bouw je nu ook weer niet elke dag.

Ernaast gerekend

Toen koning Albert II het nieuwe gerechtsgebouw een paar jaar later dan gepland inhuldigde, bedroeg het prijskaartje meer dan 250 miljoen euro. De Regie der Gebouwen had zich lichtjes misrekend. Net als in Gent. En in Bergen. En in Luik. Allevier de gerechtsgebouwen vielen duurder uit dan verwacht, die van Luik en Bergen zijn trouwens nog altijd niet klaar. De Regie der Gebouwen geeft toe dat de eerste schatting wat optimistisch uitviel, maar werpt te zijner verdediging tegen dat de prijsraming moest worden opgesteld op een moment dat de regering niet eens beslist had wáár het justitiepaleis zou komen, laat staan hoe het eruit zou zien. Hoe kon de Regie nu weten dat het Antwerpse gerechtsgebouw op een technisch heel moeilijke plek, recht boven een drukke tunnel naar de autostrade, zou komen? Of dat de wereldvermaarde architect Richard Rogers, die eerder bijvoorbeeld het Centre Pompidou in Parijs tekende, een ereloon zou vragen dat meer dan het dubbele zou bedragen van de gangbare bedragen?Nochtans had de federale regering de bui al kunnen zien hangen. Het was immers niet de eerste keer dat de Regie der Gebouwen er flagrant naast rekende. Het Berlaymontgebouw in Brussel is het bekendste voorbeeld. De hoofdzetel van de Europese Commissie zat bomvol asbest. Gewoon verwijderen was geen optie meer, het gebouw moest tot het geraamte uitgekleed en heropgebouwd worden. De Regie der Gebouwen begon in 1991 aan het karwei, het zou vijf jaar duren en 226 miljoen euro kosten. Maar de aannemers bleken onbetrouwbaar, het verwerken van het asbest liep in het honderd en de renovatiewerken bleven aanslepen. Ondertussen moest de Belgische overheid elders kantoren huren voor de duizenden Europese ambtenaren. Uiteindelijk kon het Berlaymontgebouw pas in 2004 opnieuw in gebruik genomen worden en klokte de kostprijs af op 1,4 miljard euro. Een klein half miljard daarvan werd gerecupereerd door de verkoop van het gebouw aan de Europese Commissie, maar zelfs dan ging het om een verviervoudiging van de kosten.Veel minder kostelijk, maar even pijnlijker is het dossier van Les Dolimarts in Vresse-sur-Semois. Het domein deed een paar jaar dienst als asielcentrum, ongeveer op hetzelfde moment dat de federale overheid Hengelhoef in Houthalen en Zon & Zee in Westende kocht met hetzelfde doel. De Regie der Gebouwen telde ruim 3 miljoen euro neer voor het domein en voerde voor nog eens 3,5 miljoen euro verbouwwingswerken uit. Toen Les Dolimarts leeg kwamen te staan, werden alle gebouwen geplunderd. De Regie der Gebouwen kreeg het nog verkocht voor 550.000 euro, verbouwingen meegerekend elf keer minder dan ze ervoor betaalde.

Kat bij de melk

Bovenstaande dossiers zijn de spectaculaire voorbeelden van exploderende kosten. Het kan ook onopvallender, zo bleek in 2006. Het gerecht, eerst in Brussel en daarna ook in Leuven, legde een systeem van fraude en corruptie bloot bij de Regie der Gebouwen. Heel eenvoudig: in ruil voor smeergeld zorgden ambtenaren van de Regie ervoor dat bouw- of verbouwingswerken toegewezen worden aan één bepaalde ambtenaar. Op die manier stegen de kosten van verschillende projecten, onder andere de renovatie van het Brusselse justitiepaleis steevast met 5 tot 10 procent.De smeergeldaffaire was een zware klap. In de jaren zeventig en de vroege jaren tachtig ging de Regie der Gebouwen er prat op dat ze werd bevolkt door untouchables. De ambtenaren boden dapper weerstand tegen de almachtige Brusselse betonbaronnen uit de Vanden Boeynants-clan: Charly De Pauw, de gebroeders Blaton en consoorten. Van dat onkreukbare imago geen spaander heel. De kat had een beetje te lang bij de melk gezeten.Ook Hans Evenepoel, de nummer één van de Regie der Gebouwen, belandde achter de tralies. Volgens het gerecht draaide ook hij mee in de fraudeconstructies. Hij werd door de speurders stevig aan de tand gevoeld over onder andere het dossier van de gesloten jeugdinstelling in Everberg. Die zou volgens de eerste ramingen 3 miljoen euro kosten, uiteindelijke betaalde de federale overheid meer dan 10 miljoen euro. Het gerecht vermoedde dat er ergens onderweg geld was blijven plakken aan de vingers van de ambtenaren van de Regie der Gebouwen. Evenepoel zou daar minstens weet van hebben gehad, als hij al niet had meegesmuld van de koek.Maar de gevallen topman van de Regie der Gebouwen beet van zich af en kaatste de bal terug naar de regering-Verhofstadt II. Volgens Evenepoel kreeg de Regie van premier Guy Verhofstadt (Open Vld) de opdracht om in een wanzinnig tempo aan het bouwen te slaan. In een dag regelde partijgenoot en Vlaams minister van Ruimtelijke Ordening Dirk Van Mechelen een bouwvergunning, hoewel de locatie in Everberg natuurgebied was. Doordat het zo snel moest gaan, profiteerden de aannemers om meer geld te vragen voor de bouw van de jeugdinstelling. En de berekeningen die noodgedwongen in zeven haasten werden opgesteld, werden al snel overschreden doordat Justitie een hele reeks extra voorwaarden oplegde aan de instelling. Dure voorwaarden.

Sale-and-lease-back

Evenepoel legde de vinger op de wonde. Er waren problemen bij de Regie der Gebouwen, zware problemen. Maar die werden vaak in de hand gewerkt door de federale regering. De sale-and-lease-backoperaties zijn een klassiek voorbeeld. Ze waren het ei van Columbus om de begroting uit de rode cijfers te houden. Het concept was eenvoudig: de Regie der Gebouwen verkocht in opdracht van de overheid een aantal gebouwen, om die daarna weer terug te huren. De inkomsten konden in één keer in de begroting worden geschreven, de uitgaven werden verspreid over een paar decennia.De Regie moest op zoek gaan naar kandidaat-kopers. Maar die zijn natuurlijk ook niet van gisteren. Ze gaan geen gebouw kopen om het dan zonder winst verder te verhuren. Dat doet geen enkele verhuurder. De kopers prtofiteerden gretig van de tijdelijke geldhonger van de federale regering om daarna behoorlijk meedogenloos door te rekenen bij het terug verhuren van het gebouw. Rekent u even mee: het Antwerpse justitiepaleis huurt de federale overheid van projectontwikkelaar Cofinimmo gedurend 36 jaar voor een bedrag van gemiddeld twaalf miljoen euro, dat maakt een totaal van ongeveer 430 miljoen euro. Als ze het justitiepaleis zelf in handen wil krijgen, moet ze nog eens honderd miljoen euro betalen. Plots lijkt 250 miljoen euro helemaal niet zoveel geld meer.Logisch dat projectontwikkelaars staan te dringen om mee te stappen in de sale and lease back-operaties van de federale overheid, en dat ze er heel wat voor over hebben om zo’n overheidsgebouw op de kop te tikken. Bij de verkoop van de Financietoren in de schaduw van het Brusselse Zuidstation in 2001 duiken jaren later opnieuw sporen van corruptie op. Een aantal lobbyisten die de Nederlandse holding Breevast had ingezet om de Financietoren binnen te rijven, bleek smeergeld te hebben betaald aan verschillende ambtenaren van de Regie der Gebouwen.“Er was een gebrek aan controle”, meent Kamerlid Servais Verherstraeten (CD&V), die zich in de paarse jaren vastbeet in de Regie der Gebouwen. “De ambtenaren werden onvoldoende in de gaten gehouden, er was ook onvoldoende mobiliteit binnen de Regie zodat dezelfde ambtenaren steeds met dezelfde aannemers geconfronteerd worden. Dan word je kwetsbaar voor corruptie. Zeker in de bouwwereld, waar heel grote bedragen circuleren, is extra waakzaamheid geboden. Of het nu beter is? (aarzelt) De zwarte lijst van aannemers is een begin en de gevoeligheid voor fraude en corruptie zal zeker en vast verhoogd zijn. Maar laat ons nog even afwachten.”Vorig jaar kreeg de Regie der Gebouwen een nieuwe structuur en een nieuwe lichting bazen. Aan het hoofd staat nu een administrateur-generaal: Laurent Vrijdaghs. In het parlement wekte die aanstelling niet overdreven veel vertrouwen, Vrijdaghs was op het kabinet van voogdijminister Didier Reynders (MR) verantwoordelijk voor de Regie. En laat het grote probleem daar volgens de oppositie nu net luisteren naar de naam... Didier Reynders. “Net als bij Financiën blokkeert hij elke doorlichting”, zucht N-VA-Kamerlid Jan Jambon. “Hij steekt zijn kop in het zand en laat de zaken nu al tien jaar lang aanmodderen. Er is niets aan de hand. Nooit niet. Nergens niet.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234