Woensdag 21/08/2019

'Regeringen veranderen, mensen niet'

Het prijzenswaardig langspeelfilmdebuut van Rafi Pitts is opvallend luchtig van toon. 'Humor is alomtegenwoordig in het dagelijks leven van de Iraniërs,' aldus Pitts. 'Ik vind het vreemd dat dit meestal niet tot uiting komt in hun films.' De maker van deze Frans-Iraanse coproductie spreekt over 'hen' omdat hij zichzelf in de eerste plaats een wereldburger voelt: 'Mijn moeder is Iraans, mijn vader Engels en zelf woon ik in Frankrijk. Ik vergelijk die verschillende invloeden niet met elkaar; dat zou voor mij hetzelfde zijn als mensen met elkaar vergelijken.'

Ludo Wijnen

Die drievoudige gespletenheid gebruikt Rafi Pitts om op zoek te gaan naar universele verhalen: "Ik ben geïnteresseerd in woorden, in thema's die de drie persoonlijkheden in mijzelf weten aan te spreken. Er blijven verschillende interpretaties mogelijk, door de verschillende culturele achtergronden. Ik stuur vooral aan op een dialoog die de drie karakters onderling kunnen en willen aangaan."

Met zijn debuut gaat Pitts een dialoog aan met de erfenis van zijn moeder: "Ik wilde voor mijn eerste film terugkeren naar de plaats waar ik mijn eerste stappen gezet heb en aan de werkelijkheid toetsen in hoeverre ik mijn moeder begreep." Zijn Iraanse moeder ontwierp decors en kostuums, zodat Rafi Pitts al zeer jong met het medium film in contact kwam: "Doordat ik via mijn moeder op filmsets opgroeide, kun je stellen dat zij voor een stuk verantwoordelijk is voor mijn latere beroepskeuze. Zij heeft me als achtjarige geïntroduceerd bij de regisseur voor wie ik een eerste rol speelde. Ze liet me zelfs onderhandelen over mijn eerste loon. Maar omdat ik wist dat zij het geld zou beheren als ik mij cash liet betalen, kwam ik met de producent overeen dat ik vergoed zou worden met een voetbal, een hond en een fiets. Mijn moeder heeft me later ook geholpen met de beslissing dat ik uiteindelijk toch geen acteur zou worden. Ik vond het als achtjarige al niet zo'n leuke ervaring. Het leek me al snel dat de persoon achter de camera een veel interessantere baan had. Hij hoeft niet vroeger op te staan om gemaquilleerd te worden en hij kan iedereen naar zijn pijpen laten dansen (lacht). Dat leek me wel wat. Ik heb dan ook veel respect en bewondering voor goede acteurs. Later woonden we in een appartement onder een post-productiestudio. Als enig kind kon ik daar uren naar de montage van films kijken. Daar kreeg die oorspronkelijke wensdroom duidelijker vorm."

Tijdens de islamitische revolutie van 1980 trok het gezin Pitts naar Engeland. Toen hij naar Iran terugkeerde voor dit filmproject, hoopte Rafi Pitts dat een aantal dingen onveranderd gebleven zou zijn. "Mijn generatie was kind tijdens de revolutie en ik wilde aantonen dat onze generatie niet zoveel verschilt van de vorige. Ik vertrok met de vooropstelling dat regeringen wel kunnen veranderen, maar dat de mensen niet veranderd zijn door de revolutie. Mijn grootste zorg was dan ook dat die premisse niet zou kloppen."

Op een zeer lichtvoetige manier behandelt Pitts in Fassloh Padjom/Vijfde Seizoen de clanstrijd tussen de Kamalvandi's en de Jamalvandi's. De vete wordt opnieuw aangewakkerd als een verzoeningshuwelijk nog voor de inzegening op de klippen loopt. De bruidegom Karamat (rol van Ali Sarkhani) meent dat hij zijn bruidsschat kan achterhouden als compensatie voor het aangedane onrecht. De mooie bruid Mehrbanoe, schitterend vertolkt door Roya Nonahali, vindt op haar beurt dat zo'n belediging om bloedwraak roept.

Al snel neemt de tweestrijd absurde proporties aan. Kort nadat Karamat een pendeldienst naar de grote stad heeft opgezet, verkoopt Mehrbanoe haar grond om haar ex-verloofde met een identiek minibusje te beconcurreren. Ze ziet er zelfs niet tegenop om haar clangenoten met een geweer uit het busje van Karamat te verjagen.

"Volgens mij is dat soort disputen universeel," aldus Pitts. "Ze zijn er vaak zonder dat men nog kan verklaren waarom ze ontstaan zijn. Je kunt ze in alle landen van de wereld vinden. Daarnaast was er ook een groot aantal elementen in het scenario van Bahram Beyzaie die me persoonlijk aanspraken. Karamat keert op een bepaald ogenblik terug naar zijn dorp met een bus. Ik ging terug naar mijn dorp met een filmproject. Het sterke hoofdpersonage is geënt op mijn moeder, die mij alleen heeft opgevoed. Als men zich als regisseur niet persoonlijk aangesproken voelt, kan men het maar beter laten. Ook naar de vorm wilde ik een zo persoonlijk mogelijke film maken, wars van trends en stijlvoorbeelden. Om daarin te slagen moet je rotsvast vertrouwen in wat je zelf denkt en niet voetstoots aannemen wat anderen geloven."

Rafi Pitts moest er af en toe op toezien dat de beelden niet al te fraai zouden worden: "Het dorp waarin we filmden, is stokoud en bloedmooi. Ik trachtte wat er te zien valt voortdurend in verschillende, maar toch vergelijkbare kaders in te lijsten. Ik streefde een combinatie na waarbij het publiek niet alleen de mooie omgeving bewondert, maar ook aandacht schenkt aan de personages. Ik had het camerastandpunt ook de hele tijd drastisch kunnen veranderen, maar dan had de film al snel de allure gekregen van een reeks postkaarten."

De bus van Karamat lijkt wel een paard van Troje, dat na zijn triomfantelijk onthaal vooral onheil voor de dorpelingen in petto heeft: "Dat betekent niet dat de film zich wil afzetten tegen de vooruitgang," verklaart Pitts. "De manier waarop mensen met de vooruitgang omspringen, wordt aan de kaak gesteld. Het materialisme oefent een vreemde aantrekkingskracht op de meeste mensen uit. Door materialistisch te denken kan men zijn rijkdom vergroten en hoe rijker men wordt, hoe egoïstischer men wordt. Men slaat steeds minder acht op de waarden die ons menselijk maken. De twee bussen zien er opzettelijk uit als felle, roodblauwe ufo's - zulke busjes zul je in heel Iran niet vinden. Ik wilde de onderlinge competitie in het belachelijke trekken, er de humor van tonen."

In Iran hebben filmmakers alleszins vooruitgang geboekt in het openbreken van hun industrie. "Censuur blijft nog steeds bestaan in Iran. Maar het is juist een uitdaging om op een vormelijke manier de norm dusdanig te volgen dat je inhoudelijk toch over de schreef kunt gaan. Ik wilde er alleszins voor zorgen dat de film ook daar bekeken kon worden. Het voortdurende aftasten van de grens van het mogelijke was in ieder geval een flinke denkoefening."

"Er waren drie controlepunten, een standaardprocedure die onlangs versoepeld werd. Ten eerste moet men het scenario laten goedkeuren. In het tweede stadium wordt er bekeken of je naar het Filmfestival van Teheran mag of niet. Je film mag sowieso niet gedistribueerd worden als hij daar niet aanwezig mag zijn. Daarna komt er nog een derde commissie, die haar zegen moet geven over de nationale distributie. Ik moest dezelfde procedure volgen als de Iraanse regisseurs en kwam dan ook dezelfde moeilijkheden tegen. Vooral het laatste stapje leverde enige problemen op. Begin dit jaar werden we eindelijk gedistribueerd, maar je moet weten dat de situatie sinds de opnamen ook verbeterd is. Tegenwoordig mag je zonder toelating een film maken en je hoeft ook niet meer aanwezig te zijn op het Festival van Teheran. Op dat festival heeft nu een internationale jury zitting waarin ook Europeanen zitten. Die groeiende openheid heeft bijgedragen tot het maken van mijn film; vijf jaar geleden zou Vijfde Seizoen naar alle waarschijnlijkheid niet mogelijk geweest zijn. Ik ben Iraanse regisseurs zoals Abbas Kiarostami zeer dankbaar, want zij hebben door hun films een deur geopend waardoor ik naar binnen kon glippen."

TITEL: Fassloh Padjom/Vijfde Seizoen. REGIE: Rafi Pitts. SCENARIO: Bahram Beyzaie. FOTOGRAFIE: Nemat Haghighi. MUZIEK: Jamshid Pouratai. PRODUCTIE: Sophie Goupil en Cinema Farabi Foudation. VERTOLKING: Roya Nonahali, Ali Sarkhani, Parviz Poorhosseni, Ghorban Nadjafi, en anderen Frankrijk-Iran, 1997, kleur, 80 min.. Gedistribueerd door Progrès Films.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden