Vrijdag 24/01/2020

Polen

Redt deze museumdirecteur de Poolse geschiedenis?

Dariusz Stola, directeur van Polin, het Joods museum in Warschau. Beeld Piotr Malecki

Dariusz Stola is directeur van het Joods museum in Warschau. De Poolse regering wil hem weg hebben. Zijn museum zou ‘een verkeerde versie’ van de Poolse geschiedenis vertellen.

Het is half zes, vlak voor sluitingstijd van het Joods museum. De tentoonstelling is gesloten voor bezoekers. Twee paal­tjes met een lint ertussen versperren de ingang, dus de man die er deze namiddag op af komt gelopen, maakt op het eerste gezicht geen schijn van kans. Hij heeft niet eens een kaartje. Toch gaat hij het proberen.

De man draagt een pak met nette zwarte schoenen. Hij glipt voorbij de paaltjes. Niemand houdt hem tegen. Het personeel bij de garderobe kijkt en doet niets. Dariusz Stola (55) loopt de vloer van de tentoonstelling op, zichtbaar tevreden over zijn kleine stunt. “Ik heb hier nog goeie contacten.”

Dat Stola zomaar mag doorlopen, komt door zijn status. Sinds 2014 is hij hier in Warschau directeur van het Joods museum, en eigenlijk wil hij dat nog vijf jaar blijven. Zijn (her)benoeming werd – geheel volgens de procedure – in mei goedgekeurd door een vijftienkoppige commissie. Laatste stap: een handtekening van de minister van Cultuur. Die is er nog niet en komt er volgens de minister ook niet. “Ik kan best wachten”, reageert Stola. “Zo lang als nodig is.”

Een andere blik

De intenties van de bevoegde minister Piotr Glinski zijn duidelijk. De rechts-populistische regering probeert Stola uit te roken omdat het onafhankelijke Polin-museum (‘Polin’ is afgeleid van het Hebreeuwse woord voor Polen) onder zijn leiding ‘een zeer agressieve politiek’ zou hebben gevoerd. Tussen de regels door betekent dat: Stola heeft een andere blik op de Poolse geschiedenis.

In het voorjaar van 2018 voelde de ­directeur de druk toenemen. Polin organiseerde toen een indrukwekkende tentoonstelling over 1968. Dat jaar ontvluchtten tienduizenden Joden het toen communistische land na een wekenlange hetze door partijleider Gomulka en zijn getrouwen. Museumbezoekers kregen aan het eind een handvol citaten te zien: voorbeelden van hedendaags anti­semitisme.

Daar stonden haatdragende teksten van twee prominente aanhangers van de regering tussen. In de ultrarechtse ­media stak een storm op. Het vertrek van Stola werd geëist, zelf overigens niet Joods. Hij werd neergezet als lakei van de oppositie.

Museumdirecteur Dariusz Stola. Beeld Piotr Malecki

Een ander verwijt van de minister is dat Stola zou hebben nagelaten een congres te wijden aan Lech Kaczynski, de gestorven oud-president en oprichter van Polin (en ook de tweelingbroer van de huidige partijleider van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS)). “Een excuus om van me af te komen”, reageert Stola. Hij laat een mailwisseling zien waaruit blijkt dat het congres niet doorging omdat er geen medeorganisator gevonden kon worden.

Op de vraag van de Volkskrant waarom de minister al vijf maanden treuzelt met het zetten van zijn handtekening, verwijst een woordvoerder per mail naar de Poolse media. “Alles is gezegd. Er is geen zinnige reden om deze zaak nogmaals te bediscussiëren.”

De tweede herinneringsoorlog

“Ik ken een sluiproute”, mompelt Stola terwijl hij langs een tweede afzetlint wandelt. Van de middeleeuwen zijn we ineens in de 20ste eeuw, niet ver van de plek die hij wil laten zien. We belanden in de communistische tijd, aangekondigd door een oubollig liedje uit een krakerige radio. Aan de wand hangen portretten van Stalin en Joodse schrijvers.

Veertig jaar lang, doceert Stola, tussen 1945 en 1989, probeerden de communisten (vergeefs) ‘één versie van de geschiedenis’ te creëren, bijvoorbeeld door de mensen wijs te maken dat de moord op 22.000 Poolse officieren in 1940 in de bossen bij Katyn het werk waren van de nazi’s, niet van de sovjets. “Dat was de eerste herinneringsoorlog”, zegt Stola, “en nu beleeft Polen een tweede, met hemzelf aan het front.” “Maar het gaat niet om mij”, corrigeert hij vlug. “Het gaat om de onafhankelijkheid van het museum.”

Herinneren in Polen is altijd meer dan alleen herinneren geweest. Het is politiek, maar dan met andere middelen. De regering onder leiding van de PiS-partij, een week geleden overtuigend herkozen, is wars van wat ze noemt de ‘pedagogiek van schaamte’ waar men in West-Europa zo goed in is. Een echte Pool is heroïsch, geen dader of wegkijker.

Het zou niet voor het eerst zijn dat de PiS-regering eigenhandig een museum naar haar hand zet. Eerder gebeurde dat in de havenstad Gdansk met het prestigieuze Tweede Wereldoorlog-museum. De directeur werd eruit gewerkt, de tentoonstelling naar de zin van de regering aangepast. Bij tientallen andere culturele instellingen werden partijvrienden benoemd en de schoolboeken kregen een make-over: ‘oude’ helden zoals Lech Walesa en Jacek Kuron zijn weggegomd uit de jaren 80.

Polin wordt nu gerund door een interim-directeur. Stola komt nog sporadisch in het gebouw; de meeste dagen zit hij thuis, wachtend op een verlossend telefoontje van de minister. Een online petitie om hem te laten blijven is ruim zesduizend keer getekend. Op ­Facebook schreef een museumbezoeker iets dat hem raakte: ‘Geef de strijd niet op.’ Door de onzekerheid is een aantal grote donaties in de wachtstand gezet, waardoor het museum mogelijk zo’n 2,3 miljoen euro misloopt.

Sluitingstijd

Zich opwinden doet Stola niet. Hij weegt, analyseert, op en top een academicus. Minzaam: “De hoop is het sterkst als de kansen het kleinst zijn.” Tot een jaar of tien geleden was er volgens Stola nog een minimum aan geschiedkundige consensus in Polen. Politici als Jaroslaw Kaczynski, de PiS-partijleider, breken die nu stelselmatig af. “En als de dialoog instort, breekt vroeg of laat het geweld uit.”

Door de intercom galmt een dienstmededeling, het is sluitingstijd. Stola loopt de trappen op naar de uitgang. Voor vandaag is het museum dicht. Maar verloren is het nog lang niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234