Zaterdag 20/07/2019

Reconstructie

Reconstructie F-16-dossier: getuigenissen en mailverkeer werpen nieuw licht op hele zaak

Minister van Defensie Steven Vandeput in een F-16 in 2015. De saga over hoe lang de toestellen nog moeten meegaan, duurt voort. Beeld BELGA

Wat gebeurde er bij de luchtmacht nadat kolonel X de studie verstuurde waarin staat dat de F-16's duizenden uren langer kunnen vliegen? Die officier zwakte kort erna zijn eerste alarmkreet in een omstandige mail af. Dat blijkt uit een reconstructie. Kolonel X claimt echter dat hij die tweede mail onder zware druk van zijn chefs verzond.

Op donderdag 10 mei 2017 loopt om iets voor vijf een mail binnen op de computers van de kolonels Peter Letten en Harold 'Harry' Van Pee. 'Subject: F-16 Force Structure Projection. Importance: high.' De mail is verstuurd door kolonel X. In cc staan de generaals Luc Roelandts en Michel Ocula. Letten en Van Pee lezen op hun scherm:

Peter, Harry, Ik denk dat deze tabel heel belangrijk is, want hij bevestigt de vorige schattingen van Lockheed over de levensduur van onze F-16. Dit kan een impact hebben op de timing van de aankoop van een vervangtoestel (...) Ik denk dit dat moet doorgegeven worden naar het niveau van de stafchef/minister van Defensie, want zij moeten de correcte informatie hebben in het kader van de vervangingsprocedure. Grtz, X.

Aan de mail is een tabel van Lockheed Martin toegevoegd waarop twee lijnen parallel omlaag duiken. De eerste stopt in 2030, de tweede in 2040. De eerste staat voor de gekende levensduur van de Belgische F-16's. De andere voor een nieuwe schatting.

Vorige week kwam uit dat er berekeningen bestaan van de Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed Martin waaruit blijkt dat de Belgische F-16's langer kunnen vliegen dan gedacht. Die berekeningen kwamen er in april 2017 op vraag van de materiaalbeheerder van het leger, het directoraat-generaal Material Resources. Daarna werden ze niet doorgegeven aan de stafchef Marc Compernol of minister Steven Vandeput (N-VA).

Sp.a bracht de affaire vorige week aan het rollen door interne legermails en een nota van Lockheed Martin te lekken. Dit artikel begint met de mail die veruit het meeste stof deed opwaaien. Die mail doet uitschijnen dat er een doofpotoperatie aan de gang was binnen het leger.

Sleutelmail

Stafchef Compernol en minister Vandeput benadrukten dat ze niets wisten van deze mail en de tabel. Die laatste noemde dat of 'een zware inschattingsfout', of 'manipulatie'. Vandeput heeft twee audits opgestart, een door het leger en een door het federaal auditcomité. De resultaten hiervan worden op 18 april verwacht. Letten, Van Pee en Roelandts hebben tijdelijk een stap opzijgezet. Ocula is met pensioen.

Wij bevroegen de laatste dagen meerdere betrokkenen in de affaire. Legerofficieren, politici, auditeurs en kolonel X. Hun getuigenissen en onderling mailverkeer werpen een nieuw licht op de sleutelmail van 10 mei - en bijgevolg op heel de zaak die de Wetstraat en het leger in zijn greep houdt.

Wanneer de mail van X op 10 mei aankomt, nemen Letten en Van Pee nog diezelfde avond contact op met elkaar. Letten verzekert Van Pee dat hij met X zal overleggen over diens alarmkreet. Beide officieren beseffen: dit is niet het soort mail dat je normaal naar collega's verstuurt. Zeker niet met twee generaals in cc.

Letten is als hoofd van het departement 'luchtmateriaal' binnen het directoraat-generaal Material Resources de rechtstreekse overste van X. Het departement luchtmateriaal is opgedeeld in meerdere diensten die elk instaan voor één specifiek toestel, zoals de transportvliegtuigen, de helikopters of de gevechtsvliegtuigen. Bron X werkt bij een van die diensten en is een rechtstreeks ondergeschikte van Letten. Binnen het leger kent iedereen zijn identiteit. Ook wij zijn hiervan op de hoogte.

Van Pee is de hoogste in rang in het aankoopteam van de vervanger van de F-16. Op vrijdag 19 mei, om kwart na zes 's avonds, ontvangt hij een mail van Letten. In cc staan generaal Roelandts en Ocula. Zij, twee anciens, leiden het directoraat-generaal Material Resources.

Harry, gelieve in de mail in bijlage wat meer duiding te willen ontvangen met het 'F-16 Force Structure Projection'. Er is dus geen sprake van een goedgekeurde verhoging van de levensduur van onze F-16-vloot tot boven 8.000 vluchturen. Mvg en prettig WE, Peter.

De mail in bijlage waarnaar Letten verwijst, dateert van eerder die dag. Hij is om half negen 's ochtends door X in Lettens inbox gedropt. 'Onderwerp: Resultaat van onze brainstorming'. Twee directe medewerkers van X staan in cc.

Ref: (1) Lockheed Martin memo nr 16FF-17-157, betreffende de F-16 Force Projection Data

Dit document is een vrijblijvende aanzet die potentieel kan leiden tot latere phasing-out van de F-16s op individuele basis, mits diepgaande studies in de volgende domeinen: structuur, accessoires, avionics en bewapening. Op ons niveau hebben we al actie genomen om bijkomende duiding van Lockheed te krijgen. (...)

Met deze mail nuanceert X zelf zijn eerste mail van 10 mei, waarin hij erop aandringt dat de berekeningen van Lockheed Martin over de F-16's worden doorgegeven aan de stafchef en de defensieminister. Hij rapporteert nu dat die berekeningen maar een 'vrijblijvende aanzet' vormen voor een levensduurverlenging.

In het vervolg van de mail zet hij bovendien een opsomming van welke extra onderzoeken nodig zijn om te achterhalen hoe lang de F-16's nog kunnen vliegen. Kolonel X benadrukt dat Lockheed Martin geen 'formele garantie' geeft van de langere levensduur, maar enkel 'een projectie'. Er staat nog dat de vliegtuigbouwer in het verleden zijn woord heeft gebroken over de werkelijke impact en kostprijs van deze simulaties. Kolonel X vraagt daarop instructies van Letten. Die krijgt hij meteen: zijn overste gebiedt hem de zaak op te volgen. Maar waarom zwakt kolonel X in zijn tweede mail van 19 mei zijn eerste mail van 10 mei af? Hij claimt dat hij onder zware druk is gezet door Letten om die tweede mail te versturen. "Op een crisisoverleg in het bureau van Letten op 18 mei kreeg ik te horen dat mijn mail met de studie veel rumoer heeft veroorzaakt", getuigt kolonel X. "Generaals Roelandts en Ocula waren er absoluut niet tevreden mee. Van Pee evenmin." Zij zouden daarop generaal Frederik Vansina, de baas van de luchtmacht, hebben ingeseind. Kolonel X: "Ik werd gedwongen een tweede mail te schrijven die de eerste tegenspreekt."

Er zijn hiervoor tot nu toe geen concrete bewijzen. Wat er wel is, is een mail van 17 mei van een ondergeschikte van kolonel X. "Letten heeft tijdens mijn verlof mijn adjunct gezien en hem gevraagd een mail te schrijven die de eerste studie ontkracht. Ik moest die mail dan later in mijn eigen naam versturen, maar heb dat geweigerd. De uiteindelijke mail van 19 mei is een compromis." In die mail van 17 mei, die deze krant in haar bezit heeft, staan inderdaad nog meer argumenten tegen een vanzelfsprekende verlenging voor de F-16's.

Hoe het dossier verder wordt behartigd binnen het directoraat-generaal Material Resources, is onduidelijk. Wat zeker is, is dat bron X op 12 juni 2017 wordt overgeplaatst naar een andere dienst. Tegen zijn zin, na twee jaar op zijn post. Normaal gebeurt zo'n overplaatsing pas na drie à vier jaar. De beslissing hierover is al in september 2016 genomen. Wanneer kolonel X eind 2017 een promotie aanvraagt, wordt die hem geweigerd door het bevorderingscomité.

Ook zeker is dat Lockheed Martin begin 2018 een update doorstuurt van zijn berekeningen over de levensduur van de Belgische F-16's. In de update verschijnt weer een tabel met twee lijnen die parallel naar beneden duiken. De eerste stopt opnieuw in 2030, maar de tweede eindigt deze keer pas in 2050. Ook deze berekeningen zijn slechts vorige week boven water gekomen, nadat Vandeput ze uitdeelde in het federaal parlement.

Sinds vorige week de affaire rond de Belgische F-16's losbarstte, haastte een reeks militairen zich om on en off the record te benadrukken dat de uitgelekte berekeningen van Lockheed Martin (zowel die van april 2017 als de update in 2018) geen uitsluitsel geven over de levensduur van onze F-16-vloot. De vliegtuigbouwer maakt een puur theoretische oefening, klinkt het nog altijd. Van Pee zei: "Het rapport vertelt niets nieuws en is overroepen. Je kunt een oldtimer ook honderd jaar langer laten rijden. De vraag is wat je nog effectief met die F-16's kunt doen."

De redenering: de F-16 is in de jaren 70 ontwikkeld als een toestel voor luchtgevechten, maar intussen zijn luchtmachten de F-16 vooral gaan gebruiken voor bombardementen. In luchtvaarttermen is dat een gezapige vlucht van enkele uren op autopiloot met een korte climax.

Vervaldatum

De oorspronkelijke vervaldatum voor een F-16 van 8.000 vluchturen is dus gebaseerd op een te zware belasting van het toestel. Maar hier horen belangrijke nuanceringen bij.

De berekeningen slaan alleen op de romp, de vleugels en de staart van het vliegtuig. Het gaat niet om al de rest: de motor, radar, software of wapens. Of die nog jarenlang voort kunnen zonder (dure) facelift, is onduidelijk. De berekening zegt niets over de slagkracht van het toestel. De ontwikkeling van luchtafweer staat niet stil. Op 18 februari nog werd een Israëlische F-16 neergehaald boven Syrië.

Daarom oordeelde men binnen het directoraat-generaal Material Resources dat het beter was de nieuwe berekeningen van Lockheed Martin niet hogerop te sturen. Uit angst dat ze zouden gebruikt worden voor politieke doeleinden en ze de vervanging van de F-16 zouden dwarsbomen.

De materiaalbeheerders, allemaal technici met jaren ervaring, vreesden dat er te veel gewicht zou worden toegekend aan deze studie door politici die de finesses van het dossier niet doorgronden. Nu beseffen betrokkenen dat ze door het achterhouden van de studie net het omgekeerde hebben bekomen. "Het leger heeft gedacht in de plaats van de politiek, en het publiek en dat kan niet", zegt een regeringsbron. "Door deze berekeningen achter te houden, hebben ze zichzelf glorieus in de voet geschoten."

Toch geloven meerdere betrokken kolonels en generaals nog in hun oprechte bedoelingen. In tegenstelling tot die van kolonel X. De tweede mail bewijst voor hen dat hij niet zuiver op de graat is. Dat hij het leger wil beschadigen na een mislukte promotie. Kolonel X ontkent dit.

Generaal Ocula, die meteen na zijn pensionering zijn reputatie in gevaar acht, overweegt een juridische klacht tegen X. Ocula wilde geen extra informatie geven. Kolonel Van Pee en de generaals Roelandts en Vansina waren evenmin bereid tot officiële commentaar. Kolonel Letten zegt alleen dat hij "vertrouwt in de audits" en "gelooft in een goede afloop".

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden