Zondag 09/08/2020

Persvrijheid

Rechtszaak vermoorde journalist moet nieuw begin worden voor Slowakije

Kaarsen en bloemen voor Ján Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova in Bratislava in 2018.Beeld AP

Op een woensdagavond in 2018 schrijft de machtige zakenman Marian Kocner een kort chatbericht op zijn gsm. Er staan vier emoticons in, verder niks. De laatste emoticon in het rijtje is een doodshoofd. Diezelfde avond, geschatte tijd halfnegen, vindt er een dubbele moord plaats in een dorp in het westen van Slowakije. De pas 27-jarige onderzoeksjournalist Ján Kuciak en zijn verloofde worden doodgeschoten in hun huis. 

Donderdag, ruim anderhalf jaar later, begon in Bratislava de rechtszaak tegen hoofdverdachte Kocner en drie anderen. Het is een van de grootste zaken in de Slowaakse geschiedenis.

Wie was journalist Kuciak?

Ján Kuciak was een jonge, ambitieuze onderzoeksjournalist. Voor onlineplatform Aktuality deed hij maandenlang onderzoek naar een crimineel netwerk in het oosten van het land. Miljoenen aan Europese landbouwsubsidies zouden vanuit daar zijn doorgesluisd naar de machtigste maffiaorganisatie van Italië, de ’Ndrangheta. Ook toonde hij btw-fraude aan door zakenman Kocner. Nog voordat Kuciak kon publiceren over de maffia werd hij vermoord – de tweede onderzoeksjournalist in korte tijd op Europees grondgebied, na Daphne Caruana Galizia (Malta).

Kuciaks onderzoek – postuum gepubliceerd – liet zien dat de maffia connecties had tot diep in het kabinet van de toenmalige Slowaakse premier, Robert Fico. De moord leidde tot woede en ongeloof, en ontketende de grootste demonstraties sinds de val van het communisme in 1989. Fico trad af, net als de minister van Binnenlandse Zaken en de baas van de politie.

Wie zijn de verdachten?

De spin in het web is Marian Kocner, een 56-jarige oligarch en – jaren terug – graag geziene gast bij talkshows op tv. Hij kent nagenoeg iedereen met enig politiek gewicht in het Midden-Europese land. Samen met een bevriende zakenvrouw, Alena Zsuzsová, zou Kocner 70.000 euro betaald hebben om Kuciak te laten doden door twee huurmoordenaars. De zakenman bedreigde en intimideerde Kuciak al langer over de telefoon, waarna de onderzoeksjournalist aangifte deed. De politie deed er niks mee. In totaal staan er deze week vier mensen terecht. Ze riskeren 25 jaar tot levenslang. Een vijfde medeplichtige heeft bekend, en treedt op als kroongetuige. 

Justitie wist – met hulp van Europol – Kocners telefoon te kraken, zodat de aanklagers tienduizenden berichten konden lezen in de berichten-app Threema. In een van de chatberichten, kort voor de moord verstuurd, schrijft Zsuzsová aan Kocner dat ‘het project’ hoogstwaarschijnlijk ‘deze week uitgevoerd’ zal worden. Eerder deze maand bevroor Amerika Kocners tegoeden in dat land, onder de zogeheten Magnitsky-wet.

De chats lezen als een soort telefoonboek van machtig Slowakije. Kocner had jarenlang toegang tot topambtenaren, rechters en politici die hem uit de brand hielpen. Hij installeerde jaren terug een geheime camera bij de hoogste aanklager van het land, waarmee een gevoelig gesprek met een minister werd opgenomen. Robert Fico, de ex-premier, wordt in de chats door Kocner ‘de baas’ genoemd. “Veel dingen waarvan we dachten dat het goedkope samenzweringstheorieën waren, blijken waar te zijn”, zei Miroslav Beblavy, fractievoorzitter van de liberaal-conservatieven in de oppositie.

Slowaken in februari van dit jaar tijdens een optocht ter herdenking van Kuciak.Beeld AFP

Hoe gaat het nu met de corruptie?

Op de corruptie-index van Transparency International staat Slowakije mondiaal op plek 57, nog onder het eveneens zwaar bekritiseerde Malta. Een voorbeeld: in peilingen denkt ruwweg de helft van de Slowaken dat het omkopen van politieagenten staande praktijk is.

Premier Peter Pellegrini (44), Fico’s opvolger, heeft beterschap beloofd. De zaak-Kuciak is in zekere zin een lakmoesproef voor hem: is Slowakije in staat echt iets te doen aan de wijdverbreide corruptie en belangenverstrengeling? De Raad van Europa wil dat het land meer doet. Politie en justitie zijn vrijer om hun werk te doen dan voor de moord, zo beaamt Gabriel Sipos, directeur van Transparency International in Slowakije. “Maar dat heeft meer met publieke druk te maken dan met de nieuwe premier.”

Die druk komt onder meer van de actiegroep ‘Voor een fatsoenlijk Slowakije’, die gevormd werd na de moord op Kuciak. Hun eerste succes boekten ze dit voorjaar, toen de progressieve (en daarvoor volstrekt onbekende) Zuzana Čaputová de presidentsverkiezingen won. Haar positie is vooral symbolisch; echte macht om iets tegen corruptie te doen heeft ze niet. De uitgelekte chatberichten van Kocner noemde ze ‘bewijs’ voor het ‘grootste falen ooit’ van het rechtssysteem.

Eerder dit jaar overleefde premier Pellegrini ternauwernood een motie van wantrouwen, toen hij weigerde de onderminister van Justitie – genoemd in het dossier-Kuciak – te ontslaan (kort daarop stapte ze zelf op). Ondertussen is Fico gewoon aangebleven als voorzitter van de sociaaldemocratische regeringspartij Smer-SD, tot ongenoegen van waakhondorganisaties. “De partij is nauwelijks veranderd”, constateert directeur Sipos van Transparency International. “Men verkiest vaak het partijbelang boven dat van het land.”

En de parlementsverkiezingen?

Die zijn in februari van volgend jaar, precies twee jaar na de moord. Iedereen snakt naar verandering, de vraag is alleen met wat voor coalitie dat moet gaan gebeuren. In de peilingen gaat de regerende Smer-partij aan kop met 18 procent van de stemmen. Slogan: ‘Verantwoorde verandering’.

Twee liberale partijen staan boven de 10 procent, net als de extreemrechtse partij Volkspartij Ons Slowakije (LSNS), die geregeld het nieuws haalt met opruiende teksten tegen de Roma en de Europese Unie. Omdat het landschap zo versplinterd is, zijn er tal van scenario's, waaronder een minderheidsregering met extreemrechts. De verkiezingen worden ‘allesbepalend’, aldus Sipos. “Wie wordt de baas van de politie en wie de hoogste aanklager? Dat zijn extreem politieke posities.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234