Dinsdag 17/09/2019

Rechtstreekse verkiezing burgemeester: makkelijker gezegd dan gedaan

Na de regering-Verhofstadt wil nu ook de CVP de burgemeesters rechtstreeks laten verkiezen. Politologen stellen zich ondertussen vragen omtrent de haalbaarheid.

Brussel

Eigen berichtgeving

Bart Brinckman

Twee weken geleden bereikte de regering Verhofstadt I een principeakkoord over de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester vanaf het jaar 2006. Dit weekend steunde CVP-voorzitter Stefaan De Clerck in De Standaard dit initiatief uitdrukkelijk. Woensdag gaat Verhofstadt het idee in de parlementaire commissie voor politieke vernieuwing uitleggen. Daar wordt reikhalzend naar uitgekeken. Twee door De Morgen gecontacteerde politologen, met de gemeenten als specialisatiegebied, zitten met nogal wat vragen over de manier waarop Verhofstadt zijn geesteskind in de praktijk wil brengen.

De uitwerking van het principeakkoord wees de regering toe aan minister van Binnenlandse Zaken Antoine Duquesne (PRL). Op het kabinet weet men nog niet hoe het probleem zal worden aangepakt. Er is ook geen haast mee gemoeid, zo luidt het. Tenslotte blijft 2006 nog veraf. De andere regeringspartijen lijken er zich dan weer niks van aan te trekken. "Laat het maar de dada van Verhofstadt blijven", klinkt het. In ieder geval is de afspraak dat er een ontwerp wordt gemaakt. Dat betekent dat de regering op dit punt het Parlement, commissie politieke vernieuwing of niet, de facto buiten spel zet.

Verhofstadt zelf sprak tijdens zijn persconferentie over een systeem in twee ronden, al leek het veeleer op improvisatie. De twee best geplaatste kandidaat-burgemeesters mogen met een voorstel van coalitie de tweede ronde in. Wie het meeste stemmen haalt, is meteen burgemeester. De Clerck ziet zijn voordeel in een ander systeem: de partij van de sterkste kandidaat in de eerste ronde krijgt meteen de meerderheid van het aantal zetels. Voor de eerste minister zal een nieuwe wet bovendien de gewijzigde relatie tussen de burgemeester en de gemeenteraad vastleggen.

Maar hoe zit dat nu in de praktijk? Politologen kijken met argusogen naar de voorgestelde wijziging. En die vrees gaat verder dan het onbegrip over het feit dat de federale regering nog snel de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester wil regelen op het ogenblik dat ze op het punt staat om de wetgeving inzake gemeenten en provincies naar de gewesten door te schuiven.

"De rechtstreekse verkiezing van een burgemeester is best een spectaculaire maatregel maar het kan even goed spectaculaire gevolgen hebben inzake onbestuurbaarheid", waarschuwt LUC-professor Johan Ackaert. Op papier lijkt het sluitend. De twee sterkste kandidaten gaan met een voorstel van coalitie naar de kiezer. Maar wat als de kandidaat het haalt die over geen meerderheid beschikt? En wat met partijen die hun steun plots intrekken of de twee kandidaten steunen? Ackaert: "Juist, dan riskeren we een patstelling. In 1988 werd in Koksijde een burgemeester benoemd die niet op een meerderheid kon rekenen in de gemeenteraad. Het heeft tot enorme bestuursproblemen geleid."

Het systeem in twee ronden bestaat nu al in Frankrijk. Ackaert: "Slechts twee weken scheiden daar de twee verkiezingen. Dat zou wel eens te weinig kunnen zijn om tot goede coalitieafspraken te komen." Hij vreest in ieder geval dat een democratische gelegitimeerde burgemeester samen met een democratische gelegitimeerde gemeenteraad voor politieke springstof zal zorgen. "De positie van de burgemeester zal veel te zwaar doorwegen."

De Clerck zweert dan weer bij het Italiaanse systeem. De kandidaat met het grootste aantal stemmen krijgt meteen de meerderheid van de zetels toegewezen. De Clerck verkiest zo'n systeem in de kleinere gemeenten, niet in de grote steden. Niet moeilijk. De christen-democraten krijgen in tegenstelling tot de kleinere gemeenten geen poot aan de grond in de steden. In die kleinere gemeenten zouden ze meteen alle burgemeesters, inclusief een absolute meerderheid, binnenrijven. Ackaert ziet hier een merkwaardige paradox: "Aan de ene kant wordt de democratische legitimiteit van de burgemeester vergroot. Maar van een gemeenteraad als afspiegeling van de reële politieke krachtsverhouding bij de bevolking is geen sprake meer. Voor kleinere partijen is dit een ramp."

VUB-docent Jo Buelens is het met die stelling roerend eens. "Als Verhofstadt dan toch iets wil doen aan de democratische representativiteit van de gemeenteraad, dat hij dan het gemeentelijke systeem-Imperiali afschaft ten voordele van het parlementaire systeem-D'Hondt. Maar zoiets klinkt niet spectaculair." Het eerste toewijzingssysteem van zetels bevoordeelt momenteel de grote partijen. Meteen haalt een partij met 42 procent van de stemmen de absolute meerderheid in zetels. Ackaert: "Zo'n maatregel stopt de zetelgroei van het Vlaams Blok in Antwerpen af. In heel wat kleinere gemeenten zou het Blok evenwel in de gemeenteraad komen."

Ackaert beaamt dat de benoeming van de burgemeester door de kroon volledig is voorbijgestreefd. Zijn alternatief is evenwel de verkiezing van de burgemeester door de gemeenteraad. Verder lijken hem een aantal andere maatregelen meer prioritair. "Haal het schepencollege uit de gemeenteraad, zoals de ministers niet langer lid zijn van het parlement." Eveneens moet het statuut van de lokale bestuurders aantrekkelijker worden gemaakt. Zo worden de ambten van burgemeester en schepen voor iedereen toegankelijk, niet alleen voor een advocaat of een gepensioneerde leerkracht.

Een democratisch gelegitimeerde burgemeester samen met een democratisch gelegitimeerde gemeenteraad zorgt voor politieke springstof

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234