Woensdag 28/09/2022

'Rechtoplopende aap' was hier, en langer dan gedacht

Een onlangs ontdekt aapachtig oerwezen blijkt veel korter geleden te hebben geleefd dan verwacht. De soort, homo naledi, stommelde nog rond toen Azië en Europa al werden bevolkt door neanderthalers en in Afrika al de eerste moderne mensen ontstonden.

Dat onderstreept dat er op aarde tot tamelijk kort geleden meerdere, totaal verschillende menssoorten langs elkaar heen liepen. "We zijn niet het hoogtepunt", zoals de Amerikaanse antropoloog Susan Antón verwoordt in een reactie. "Onze soort is gewoon degene die is blijven leven."

Toen de resten van homo naledi anderhalf jaar geleden voor het eerst in Zuid-Afrika opdoken, dacht iedereen dat het wezen twee tot drie miljoen jaar oud was. Het schepsel zal weliswaar simpele stenen werktuigen hebben gemaakt, maar had een brein niet groter dan een sinaasappel, vingers en schouders voor boomklimmen, een waggelende apentred en een vooruitstekende snuit. Daardoor zou je hem eerder in Planckendael plaatsen dan op kantoor.

Maar uit nieuwe dateringen blijkt nu dat het wezen leefde tussen de 236.000 en 335.000 jaar geleden, toen er overal al ontwikkelde jager-verzamelaars leefden. Dat kan zelfs betekenen dat onze directe voorouders hem nog hebben zien rondwaggelen, zo schrijft het team onder leiding van Lee Berger van de Universiteit van Witwatersrand in vakblad eLife.

Opmerkelijk, maar ergens ook weer "biologisch volstrekt normaal", vindt paleontoloog Lars van den Hoek Ostende van Naturalis Biodiversity Center in het Nederlandse Leiden, zelf niet betrokken bij de analyses. "In de evolutie is het: wat werkt, overleeft. En deze soort deed kennelijk gewoon zijn ding. Wist hij veel dat er elders al veel modernere mensen bestonden."

Grotten

Anderhalf jaar geleden werd homo naledi ('mens van de sterren') wereldnieuws, toen wetenschappers in de zogeheten Rising Star Cave nabij Johannesburg een onderaardse holte vol botten van hem aantroffen: zo'n 1.550 in totaal. Naar nu blijkt leidt een zijtak van de grot via allerlei krappe doorgangetjes naar nóg een dodengrot, zo'n 145 meter verderop. Daar vond het team nog eens 131 botten, van in elk geval twee volwassenen en een kind.

"Dat ondersteunt de controversiële hypothese dat homo naledi zijn doden opzettelijk wegborg in holten onder de grond", noteert het team. Vreemd, want behalve dat de oermens erg 'beperkt' was in zijn bovenkamer, is er geen bewijs dat hij vuur had - en de weg naar de dodenkamers is een lange kruiproute door het aardedonker.

Maar misschien zat de ingang vroeger gewoon ergens anders, oppert Van den Hoek Ostende. "Grotten zijn veranderlijk. En dat ze hun doden in een gat gooiden, kan ik me nog voorstellen. Vanwege een soort rudimentair doodsbesef. Of gewoon uit praktisch oogpunt: we willen niet dat opa rottend in ons kamp ligt."

Raadselachtig is ook waar zijn spullen zijn gebleven. De duimen en polsen van de soort wijzen immers op het gebruik van eenvoudige stenen werktuigen. Misschien liggen die al in het museum, zonder dat men dat weet, oppert Berger. "Er zijn in zuidelijk Afrika stenen werktuigen bekend uit ruwweg dit tijdvak. Maar zolang we die werktuigen niet in verband kunnen brengen met menselijke resten, weten we niet wie ze heeft gemaakt."

Oervissen en hobbits

Het is niet voor het eerst dat een oerwezen de tand des tijds onvermoed lang doorstaat. Het beroemdste geval is dat van de coelacant, een prehistorische vis die al miljoenen jaren uitgestorven werd geacht, tot vissers er in 1938 opeens een in hun netten vonden. Op het Indonesische eiland Flores vonden wetenschappers ook al eens een oermens, bijnaam de 'hobbit', die daar tot zo'n 50.000 jaar geleden overleefde.

Homo naledi is in elk geval zó primitief dat Van den Hoek Ostende hem eerder zou indelen bij de australopithen, een geslacht van rechtoplopende aapjes van zo'n 4 tot 2 miljoen jaar geleden, beroemd vanwege het fossiel 'Lucy'.

"Hij zit ergens tussen homo en australopithecus in", erkent teamlid John Hawks van de Universiteit van Michigan. Maar de mensachtige trekjes geven voor Hawks toch de doorslag: "Zo heeft hij kleine tanden, die duiden op een meer mensachtig voedingspatroon. En de onderbenen en voeten zijn volledig mensachtig, wat duidt op een mensachtig gebruik van de ruimte."

Wat homo naledi uiteindelijk de das heeft omgedaan, is onbekend. Misschien veranderde de omgeving, misschien had de moderne mens er de hand in, oppert Berger. "Dit is precies de tijd waarin we in Zuid-Afrika de opkomst zien van wat we 'modern menselijk gedrag' noemen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234