Zondag 07/06/2020
Het Duitse constitutionele hof in Karlsruhe, met president Andreas Vosskuhle (tweede van links).

Europese Unie

Rechters in Karlsruhe: verraders of redders van de EU?

Het Duitse constitutionele hof in Karlsruhe, met president Andreas Vosskuhle (tweede van links).Beeld REUTERS

Met de Duits-Franse alliantie voor een coronanoodfonds van 500 miljard euro lijkt de Europese eenheidsgedachte gered. Op de achtergrond tikt evenwel de bom die het Duitse grondwettelijk hof in Karlsruhe onder de EU-rechtsorde heeft gelegd, met een kritisch oordeel over de ECB en het Europees Hof van Justitie. Hoe loopt dit af? 

Rechters mijden doorgaans de publiciteit. Zij moeten gezag en objectiviteit uitstralen, verheven boven kakelende politici en opiniemakers. Als ze zich laten interviewen door dagbladjournalisten is er iets aan de hand. In zowel de Frankfurter Allgemeine Zeitung als de Süddeutsche Zeitung werd de 61-jarige rechter Peter Michael Huber van het Bundesverfassungsgericht, het grondwettelijk hof in Karlsruhe, vorige week woensdag opgevoerd als een sterfelijk en sprekend mens. Sterker nog, Huber zegt dingen waarvan ze in Brussel, Luxemburg en Frankfurt van hun institutionele stoelen moeten zijn gevallen.

Het grondwettelijk hof heeft het voor rechtbanken uitzonderlijke pr-offensief serieus aangepakt: op de website van weekblad Die Zeit verscheen eveneens die woensdag een interview met scheidend rechtbankpresident Andreas Vosskuhle, waarin hij de ‘liberale elite’ verwijt het contact met de gewone burger, het ‘grote midden’, te hebben verloren – ongebruikelijke uitspraken voor een constitutioneel rechtbankpresident.

Wat is hier aan de hand? De juridische knokpartij tussen Karlsruhe en Luxemburg (waar het Europees Hof van Justitie is gevestigd) is nog lang niet aan de laatste ronde toe. Het is vooralsnog een knokpartij waarin alleen het Duitse hof klappen uitdeelt.

Pootje lichten

Rechter Huber verbaast zich in de Duitse pers over de kritiek op ‘zijn’ hof, na de geruchtmakende uitspraak van 5 mei. Die bekritiseerde zowel het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) in Frankfurt als de controlerende rol van het EU-hof. “Zolang we niet in een Europese staat leven, hangt het lidmaatschap van een land af van zijn eigen grondwet”, stelde Huber. “Sinds de stichting van de Unie is dit het kernprobleem: het EU-hof veronderstelt de autonomie en de absolute voorrang van het Europees recht, maar de grondwet en de verdragen vereisen nadrukkelijk een differentiëring. De EU is namelijk geen bondsstaat (…) maar een supranationale organisatie.”

Huber maakt gehakt van de verklaring die EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zondag uitgaf, namelijk dat het laatste woord over EU-wetgeving altijd wordt gesproken in Luxemburg, nergens anders. Huber: “Als Von der Leyen zegt dat Europees recht altijd en zonder enige beperking geldig is, dan is dat niet correct.”

De Münchener jurist spreekt fel tegen dat zijn hof de collega’s in Luxemburg pootje wil lichten en in een moeite door het voortbestaan van de EU in gevaar brengt. “We hebben applaus vanuit de verkeerde hoek gekregen. Anders dan in Polen en Hongarije gaat het ons er niet om dat we het EU-hof buiten het toezicht op de instituties willen houden. We willen een bijdrage leveren aan een betere werking van de ordening van competenties in Europa. Wij willen méér EU-hof, we willen dat dit hof zijn werk beter doet.”

Volgens EU-Commissievoorzitter Ursula von der Leyen wordt het laatste woord over EU-wetgeving altijd gesproken in Luxemburg.Beeld AFP

Op 5 mei gaf het Duitse grondwettelijk hof de ECB de opdracht binnen drie maanden uit te leggen waarom haar gigantische opkoopbeleid van staatsobligaties (sinds 2015) binnen haar strikt monetaire mandaat valt. Het Duitse hof heeft daar twijfels over, gezien de bijkomende economische gevolgen voor Duitse burgers, bijvoorbeeld door de lage rentestand.

Door dat ECB-beleid in 2018 goed te keuren, heeft het EU-hof broddelwerk afgeleverd, vinden de confraters in Karlsruhe, die daarbij woorden als nicht mehr nachvollziehbar (onbegrijpelijk) en objektiv willkürlich gebruiken. Dat spectaculaire oordeel over het EU-hof spruit voort uit de missie van het Duitse hof: controleren of de belangen van de Duitse bevolking voldoende worden verdedigd door alle instanties (Duits of niet-Duits) die met die taak zijn belast.

Luxemburg brandt zijn vingers niet aan publiciteitsoffensieven. Het EU-hof publiceerde op 8 mei een korte verklaring waarin het zegt nooit commentaar te geven op uitspraken van een nationale rechterlijke instantie, om vervolgens toch fijntjes te wijzen op de plicht van die instanties om “de volle werking van het unierecht te waarborgen", oftewel: te luisteren naar wat Luxemburg zegt. “De instelling zal verder niet communiceren over dit onderwerp.”

Verrassingsgeschenk

EU-critici, met name van rechts-populistische huize, die aan de coronacrisis al genoeg hadden om de unie dood te verklaren, nemen het rebelse verrassingsgeschenk van het Duitse hof dankbaar in ontvangst. De uitspraak legt volgens velen een bom onder het fundament van de Europese Unie. Die is vooral een rechtsgemeenschap, bewaakt door het hof in Luxemburg en door niemand anders. Als nationale rechtsinstanties aan dat gezag gaan knagen, is het einde zoek. In Polen en Hongarije, landen die hun nationale beleid proberen af te schermen van rechtsstaatbemoeienissen van zowel de Europese Commissie als het EU-hof, wordt instemmend geknikt.

“Een juridische raket in het hart van de EU”, noemt Financial Times-columnist Martin Wolf de Duitse uitspraak dan ook. “De EU is een geïntegreerd juridisch systeem, of ze is niets.”

Als de centrale bank van de eurozone én het Europees Hof, de onafhankelijkste en hoogste twee verkeerstorens van de EU, verantwoording schuldig zijn aan nationale instanties worden niet twee, maar ongeveer twee miljoen stappen teruggezet in ruim een halve eeuw Europese integratie.

Behalve het populistisch-nationalistische applaus dat Karlsruhe ten deel valt, is er aan het andere uiterste van het politieke spectrum ook waardering te horen voor de uitspraak, zij het met een veel lager volume. Voorstanders van een federaal Europa hebben hiermee immers een nieuwe kapstok voor hun klacht dat de EU nog te veel als los zand aan elkaar hangt. Ook zij vinden de Karlsruher vraagtekens bij het ECB-gezag terecht, maar dan met het argument dat er hardnekkige constructiefouten zitten in de EU en de eurozone.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234