Zondag 11/04/2021

Monster van de Macht

Rechter Koen Lenaerts: "Ja, ik ga beslissen wat de vrijheid van godsdienst betekent. Spannend, hè?"

Baron Koen Lenaerts, president van het Europees Hof van Justitie: ‘Veel macht? Ik noem het liever een grote verantwoordelijkheid. Ik voel het ook zo aan. De verantwoordelijkheid is soms verpletterend.’ Beeld Wouter Van Vooren
Baron Koen Lenaerts, president van het Europees Hof van Justitie: ‘Veel macht? Ik noem het liever een grote verantwoordelijkheid. Ik voel het ook zo aan. De verantwoordelijkheid is soms verpletterend.’Beeld Wouter Van Vooren

Van het hoofddoekverbod tot de Syrische visumrel: als regeringen en rechters in de knoei raken, is er altijd nog het Hof van Justitie in Luxemburg. De president, de Belg Koen Lenaerts (62), is misschien wel de machtigste rechter van Europa. En hij maakt zich zorgen.

Weinigen weten het, maar van alle met macht omklede Belgen is de minzame jurist Koen Lenaerts misschien wel de machtigste. In het Europese protocol staat hij, als president van het Europees Hof van Justitie en dus hoogste EU-rechter, op dezelfde hoogte als Donald Tusk (voorzitter van de Europese Raad), Jean-Claude Juncker (Europese Commissie) en Antonio Tajani (Europees Parlement).

Zijn minzaamheid verraadt die bijzondere status niet, maar je merkt het wel aan zijn ruime en prachtige hoekkantoor, hoog in de goudkleurige – ja, echt – torens van het Europees Hof op de Luxemburgse Kirchberg. Van hoofddoekjes achter het loket tot sociale dumping, van humanitaire visa voor een gezin in Aleppo tot recht op onlineprivacy: alle grote Europese juridische betwistingen vinden hier in Luxemburg hun eindstation.

De moeite om vragen te verzinnen over wereldvreemde rechters of vranke staatssecretarissen kunnen we ons besparen: over hangende kwesties moet de belangrijkste rechter van de Europese Unie neutraal blijven.

Maar over macht heeft Koen Lenaerts wel een gedacht. “Macht is gezag, invloed. Daar moet je als ‘machthebber’ rationeel mee omgaan. Je moet je goed bewust zijn van de impact van invloed op alle mogelijke mensen en groepen in de samenleving.”

Hoe kijkt u naar uw eigen macht?

Koen Lenaerts: “Wat doet een rechter? Beslissen over kwesties die hem worden voorgelegd. Dat is een belangrijke inperking. Een ­rechter kan nooit eens zelf iets oppikken en zeggen: dit is een belangrijk probleem en daar gaan we een regel voor maken. Dat noopt tot bescheidenheid."

“Een vonnis is geen ‘mening’. Een rechter beslist op grond van het beste, juridische argument om juiste en billijke oplossingen te geven voor een concrete zaak. Daarom moet een rechter op zoek gaan naar de ware inhoud van de rechtsregels, toegepast op een specifiek geval. Dat vergt creativiteit en dat geeft macht, weliswaar dus in de zin van gezag en invloed. Een rechter moet zich bewust zijn van de consequenties van elke mogelijke interpretatie van de regels en dan de juiste keuze maken.”

Dat klinkt alsof rechters priesters zijn die het orakel van de Wet moeten uitleggen. Orakelpriesters hadden in de oudheid heel veel macht.

“Veel macht? Ik noem het liever een grote verantwoordelijkheid. Ik voel het ook zo aan. De verantwoordelijkheid is soms verpletterend. Maar dat is niet onze wil: hoe preciezer en duidelijker de wetgever de regels maakt, hoe kleiner de marge wordt voor interpretatie. Wij moeten beslissen, dat is verplicht, ook al heeft de wetgever een grijze zone gecreëerd.”

Het is de grijze zone die u macht geeft.

“Buiten onze wil om. Het komt de wetgever toe om de appreciatiemarge in te perken. Regels worden soms bewust vaag gehouden omdat dit de enige manier is om een compromis aan een meerderheid te helpen. Zo wordt de rechter voor de verantwoordelijkheid geplaatst om de gaten in te vullen. Wij kunnen niet wegkijken.”

Dat is toch gevaarlijk?

“Lag het aan mij, dan zou ik een kwalitatieve en gedetailleerde wetgeving verkiezen. Zeker ­wanneer de opengelaten begrippen ethisch geladen zijn."

“Een voorbeeld: de migrerende werknemer en zijn of haar echtgenoot hebben recht op vrij verkeer. Ja maar, wat is een echtgenoot? Familie-recht is geen Europese bevoegdheid. Wie beslist dan wel? Toen men die regels maakte in de jaren 60, was het simpel: de werknemer is de man, de echtgenote de vrouw. Dat is nu allemaal anders: er is geen definitie voor ‘de’ echtgenoot. De helft van de lidstaten staat partners van hetzelfde geslacht een huwelijk toe."

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

“Maar er is ook een derde van de lidstaten die het verbiedt! Dus zeggen wij: de lidstaten moeten die verscheidenheid aanvaarden, met inacht­neming van de waarden en de grondrechten waarop de EU steunt: menselijke waardigheid, gelijkheid, ook op grond van seksuele geaardheid. Wij verplichten de lidstaten dus om elkaars ­wetgeving te erkennen.”

Maakt het wat uit of u hier zit of iemand anders die uit een heel andere rechtscultuur komt?

“Het antwoord is ‘ja’, maar niet om de reden die uw vraag suggereert. Niet omdat ik uit Vlaanderen kom en bijvoorbeeld mijn voorganger een Griek was. Het heeft eerder te maken met de persoon."

“De kracht van een rechter – en voor een president speelt dat extra – is de mogelijkheid om je collega’s van een juridische redenering te overtuigen. De president van het Hof stuurt de Grote Kamer aan, die beslist over de 10 procent belangrijkste zaken. Zo’n 60 à 70 per jaar, allemaal grondwettelijk, ethisch en sociaal heel geladen dossiers. Alles wat we hier doen, is ­collegiaal. Er wordt geen enkele beslissing genomen door een rechter alleen. We hebben zelfs geen dissenting opinions – rechters die zich distantiëren van een arrest.”

U sluit de compromissen?

“Geen compromis, maar een synthese waar je de sterke punten met elkaar combineert en ­integreert. En op die manier tot een dwingende eindtekst komt. Je moet de collega’s kunnen overtuigen van een synthese, maar je moet zelf heel goed kunnen luisteren. Wij passen eigenlijk toe wat de Duitse filosoof Jürgen Habermas de deliberatieve democratie noemt."

“Er zit een esthetische dimensie in het vinden van het billijke en het juiste. ‘Eureka, ik heb het gevonden.’”

‘Er is zo’n groot verschil tussen hoe men leeft en hoe men zou moeten leven dat iemand, die wat men doet verwaarloost voor wat men zou moeten doen, eerder zijn ondergang dan zijn redding tegemoet gaat.’

(Machiavelli, De heerser, XV, 1)

Koen Lenaerts:
Koen Lenaerts: "De rechtswereld is een kleine wereld. Zeker de wereld van het Europese Unierecht."Beeld Wouter Van Vooren

U draagt een toga in openbare zittingen. Om te imponeren?

“Toen het Gerecht van Eerste Aanleg in 1989 werd opgericht, was de toga voorwerp van debat. Ik was nog jong en vond dat allemaal niet nodig. Oudere collega’s legden me toen uit dat de toga een noodzaak is. Als je hem draagt, ben je binnen je ambt. Als je dat niet doet, blijf je een privépersoon. De toga is geen machtsinstrument, maar hij duidt wel aan dat je op dat moment een bepaalde rol vervult."

“De rechtswereld is een kleine wereld, zeker de wereld van het Europese Unierecht. Het komt vaak voor dat ik bij de advocaten oud-studenten terugzie. Vrienden ook. Maar als je de toga draagt, signaleert die: nu oefenen we elk onze rol uit. Dan telt de vriendschap niet. De ene is pleitbezorger voor een partijbelang, als rechter vertegenwoordig ik het algemeen belang. En nadien gaat de toga weer uit, en hervat het private.”

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

U bent verkozen door uw collega’s. Komt daar enig lobbywerk aan te pas?

“Ik weet dat u dat niet gaat geloven, maar het is niet zo. (lacht) Daar wordt over gepraat, dat ga ik niet ontkennen. Je toont interesse, maar pianissimo. Eigenlijk moet er een soort consensus rijpen, waarbij de groep bottom-up iemand geleidelijk aan naar voren schuift. Als er meerderen belangstelling hebben, dan doet een ancien de ronde bij de collega’s en tast die dingen af. Er is geen politieke campagnevoering. Dat zou strijdig zijn met ons ambt."

“De verkiezing voor al die ambten op alle niveaus is een interne zaak, zuiver tussen rechters. Daar hebben de nationale hoofdsteden niets mee te maken.”

Maar toen u als Belgische rechter aangesteld werd, werd u toch voorgedragen door het land?

“Ja, dat gebeurt via een voordracht van de ­regering.”

Dat is dan toch een politieke benoeming?

“Formeel hebt u gelijk. Maar België, en zeker Vlaanderen, heeft de goede traditie om professionals naar voren te brengen voor dit soort functies. Mijn cv toont een uitsluitend professioneel parcours. Ik heb nooit iets in de politiek gedaan. Ik ben in 1989 gewoon als Vlaamse consensus-kandidaat naar voren geschoven.”

U hebt ook daar geen campagne voor gevoerd?

“Ik was niet eens in het land toen ik voorgedragen werd. Ik was gasthoogleraar aan de Harvard Law School. De nieuwe rechter aan het Gerecht moest Nederlandstalig zijn en ik kreeg een telefoontje van de Franstalige rechter aan het Hof. Hij had mijn naam getipt. Omdat ik op een heel brede professionele consensus heb kunnen rekenen, ben ik hier ook al zo lang ­kunnen blijven. En daar ben ik heel dankbaar voor. (glimlacht) Niet alles is dus gepolitiseerd in België.”

Buiten uw functie hier mag u geen mandaten bekleden?

“Ik heb geen enkel mandaat buiten dit. Het enige wat ik nog heb, is een kleine aanstelling aan de universiteit van Leuven. Maar ook daar geef ik de laatste jaren nog nauwelijks les, enkel nog hier en daar een gastcollege.”

Bestuurslid worden bij een orkest of theater, mag u dat?

“Het zou eventueel mogen, maar dat is in mijn geval helemaal uitgesloten. Omdat ik geen tijd heb. Het zou leiden tot een verwatering van mijn aandacht, en dat is exact wat ik wil vermijden. In een beraadslagingsperiode werk ik hier heel lange dagen."

“Ook in de ­weekends werk ik minstens een dag hier op het bureau, omdat de dossiers hier zijn."

“Ik studeer zoals een student. Het is werk dat je zelf moet doen. Dat kun je niet uitbesteden. Ik ben de laatste die het licht uitdoet ’s avonds. Gewoon om zeker te zijn dat we ons werk écht zo goed mogelijk doen. Ik ben een idealist van het Europees recht.”

U hebt bijgedragen aan een aantal belangrijke arresten, zoals het Recht op Vergetelheid. (In 2014 velde het Europees Hof een arrest dat elke burger het recht geeft om foute of irrelevante persoonsgegevens te laten verwijderen uit zoekmachines.) Speelt er bij zo’n besluitvorming ook druk van buitenaf mee? Van Google bijvoorbeeld?

“Met de hand op het hart: nooit, never! Ik heb veertien jaar voor het Gerecht gewerkt, dertien jaar voor het Hof: nooit of te nimmer! We hebben het voordeel dat we ver weg van het politieke gewoel in Brussel zitten. Dat is bewust zo bedoeld. Dat zie je ook in sommige landen: in Duitsland is de politieke hoofdstad Berlijn, maar het Grondwettelijk Hof en het Hof van Cassatie zitten in Karlsruhe.”

Het is voor Google toch maar een kleine moeite om een lobbyist in Luxemburg te ­stationeren.

“En toch: het bestaat absoluut niet. Het bestaat onder meer niet omdat we een collegiale besluitvorming hebben. We zijn gedekt door de anonimiteit bij de besluitvorming. Onze namen staan op het arrest, maar niemand weet wie welke stelling verdedigd heeft. Dat is juist om de onafhankelijkheid te waarborgen tegenover de lidstaten of multinationals.”

‘Men ziet hoe het land volledig klaarstaat en bereid is zich onder een banier te scharen, mits maar iemand die banier ter hand neemt.’

(Machiavelli, De heerser, XXVI, 2)

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

U bent een beetje de geestelijke vader van het Verdrag van Lissabon. Maakt u zich zorgen over de politieke crises in de Europese Unie?

“Ja, maar met mate. De zestig jaar sinds het Verdrag van Rome (afgesloten op 25 maart 1957, red), vallen uiteen in twee periodes van dertig jaar. De eerste dertig jaar was er een volledig rustig wateroppervlak."

“De volgende dertig jaar kregen we om de vijf jaar een verdragswijziging met een verdieping van de Europese integratie, zowel op het vlak van de beleidsmateries als op dat van de besluitvorming. Met als voorlopig sluitstuk het Verdrag van Lissabon in 2007, met een volledige oplijsting van de Unie-bevoegdheden. Die liggen nu in belangrijke mate buiten het economische. Omdat de lidstaten tot het inzicht gekomen zijn dat zij veel materies niet langer efficiënt in hun eentje kunnen beheren. Zuiver water eindigt niet aan landsgrenzen, zuivere lucht ook niet."

“Omdat lidstaten in zo veel aspecten vervlochten zijn met elkaar, hebben ze eigenlijk geen andere keuze dan de Unie verantwoordelijkheid te laten dragen om het geheel te ordenen. Dat heeft de EU politiek controversieel gemaakt. Natuurlijk is iedereen voor vrede, ­veiligheid en het verhogen van de welvaart. Het meningsverschil begint wanneer je concrete maatregelen moet nemen om die doelstellingen te bereiken.”

Dat meningsverschil lijkt stilaan onoverbrugbaar.

“Er is een grote verscheidenheid, en dat is maar goed ook. Maar ondanks al die verscheidenheid hebben we een eenheid nodig, omdat nogal wat maatschappelijke uitdagingen niet anders ­kunnen worden aangepakt dan op een bestuurs­niveau dat de eigen staat overstijgt."

“In tegenstelling tot wat de critici graag zeggen, is de EU niet iets buiten en boven de staten, ze is een dimensie van elk van de staten. Ze maakt deel uit van onze identiteit.”

De vraag was: bent u bezorgd over de ­duurzaamheid van dat systeem?

“Ja, ik ben ongerust. Het is ook niet gemakkelijk, omdat Europa nu met de allermoeilijkste problemen belast wordt, zoals sociale dumping, fiscale billijkheid of asiel en immigratie."

“Iedereen weet dat er geen alternatief is, zeker niet op het Europese continent, waar alle lidstaten zeer klein zijn. Het grondgebied van de EU in haar geheel is ongeveer even groot als het Europese gedeelte van de Russische Federatie. We zijn geografisch eigenlijk maar een appendix bij Azië, en op dat kleine gebied ben je dus onderling uitermate sterk van elkaar afhankelijk. Die grenzen kunnen alleen maar open zijn voor intra-Europees verkeer. Daar zit de meerwaarde, maar het is wel moeilijk.”

Botst die afhankelijkheid en solidariteit nu niet op haar limieten?

“Er is absoluut nood aan een soort aggiornamento, een update van waar het in de EU écht om draait: verantwoordelijkheid en solidariteit. Elkeen moet in de eigen verantwoordelijkheid ook de gevolgen voor het grotere geheel incalculeren. Dat is solidariteit.

“Bij de geboorte van de gedachte van de Europese Gemeenschap sprak Robert Schuman over concrete realisaties die feitelijke solidariteit zouden teweegbrengen. Daar moeten we weer naartoe: oplossingen waarbij je in redelijkheid moet erkennen dat ze een meerwaarde opleveren ten opzichte van wat landen afzonderlijk kunnen doen.”

Is dat niet makkelijk gezegd vanuit een ­gouden toren in Luxemburg?

“In de twee gouden torens zitten vooral vertalers. (lacht) Makkelijk gezegd, ik zou het niet weten. Maar men moet wel ophouden om de ­lidstaten als een tegenpool van de Unie te zien. De hoofdrolspelers in de Unie zijn de lidstaten zelf. Zij hebben de verdragen gemaakt, de Unie bevoegdheden toegedeeld. De lidstaten zitten in de Raad en onderhandelen daar, op voorstel van de Commissie, tot ze een oplossing op Europees niveau vinden, in interactie met het Europees Parlement, verkozen door de bevolking."

“Europa is geen gecentraliseerde superstaat, maar een beslissingsniveau dat de staten en bevolkingen in een coherent geheel integreert. Dat is de meerwaarde. Het is niet voor niets dat de Unie als motto heeft: ‘Verenigd in Verscheidenheid’. Het is nooit de bedoeling geweest om, zoals in de VS, te komen tot een eenheidsstructuur, maar wel een structuur die haar meerwaarde bewijst door staten en bevolkingen harmonieus te laten samenwerken in beleidsgebieden die feitelijk, materieel de landsgrenzen overschrijden. Dat is vaak heel moeilijk, maar er is geen weg terug.”

Een groot deel van de Europese bevolking ziet het voordeel van de Unie niet meer in.

“Dat weet ik heel goed. Als president van het Hof ga ik veel spreken over onze rechtspraak en de Europese normen. Dat zijn vaak moeilijke gesprekken. Dat is een meer algemeen probleem voor de democratie."

(aarzelt) “Het is een heel gevoelig punt, maar het is altijd makkelijker om in oneliners op een enkel punt te focussen. ‘Europa’ heeft de grenzen opengesteld dus treft ‘Europa’ de schuld. Europa heeft niets opengesteld, dat hebben de lidstaten zelf gedaan. Schengen is niet uit de lucht komen vallen. Dát hebben de lidstaten zélf vrijwillig met hun democratisch gekozen parlementen en regeringen besloten. En iedereen vond het geweldig."

“Nu zeggen dat dat de schuld van de Europese Commissie was, is dus een absolute leugen! Die komt misschien door onwetendheid, maar dat maakt het niet minder schandalig! De lidstaten hebben al die beslissingen genomen. De eigen verkozenen zelfs. Het is hún verantwoordelijkheid. Die mensen gaan dan naar huis, en zeggen: ja maar, het is de schuld van Europa! Alsof het een Russische tsaar is die vanaf de troon een dictaat oplegt. Zij zijn het zelf die die regels afspreken. Dat moet maar eens gezegd worden.”

Overleven de open grenzen?

“De lidstaten moeten de moed hebben om te zeggen: ‘Ja, wij hebben dat beslist om redenen x, y en z. En we hebben daar allemaal voordeel aan.’ Oké, de open binnengrenzen brengen nu nieuwe uitdagingen mee, het weze sociale dumping of asiel en migratie. Maar ook die noot moeten we gemeenschappelijk kraken."

“Wil men werkelijk de grenzen weer dichtgooien? Die hetzerigheid in oneliners is een bedreiging voor onze Europese democratie. Dat gaat er makkelijk in. Zo op de toon van: ik zal u eens zeggen wat het probleem is en dat is de oplossing. Die versimpeling is de grootste bedreiging voor Europa."

“Ik heb daar geen goede oplossing voor. Het eigene aan een democratisch proces is dat je tegengestelde waarden en standpunten tegenover elkaar afweegt en tot een evenwichtige uitkomst komt. Probleem is dat die boodschap van afweging van tegenstrijdige waarden mediatiek bijna niet communiceerbaar is, want te complex. Maar zo werkt het wel.”

Al zijn hun gebieden onverdedigd, ze worden ­kerkelijke machthebbers niet ontnomen.’

(Machiavelli, De heerser, XI, 1 )

Koen Lenaerts:
Koen Lenaerts: "De overheid moet absoluut neutraal zijn ten opzichte van alle godsdienstige, filosofische of andere overtuigingen."Beeld Wouter Van Vooren

In België is er een levendig debat over de noodzaak van een aanvulling bij de grondwet. Goed idee, volgens u?

“Ik mag me niet in dat Belgische grondwettelijk debat mengen. Maar ik kan wel dit zeggen: de EU-verdragen zijn materieel de grondwet van de Europese Unie. Die verdragen vatten aan met een preambule. Ook het handvest van de grondrechten vangt aan met een preambule, en dan zijn er de artikelen 2, 3 die de waarden en beginselen waarop de Unie steunt naar voren brengen."

“Eigenlijk draait het rond de driehoek democratie, de rechtsstaat, en het beschermen van de grondrechten. Voorts gaat het over het wederzijds respect tussen mensen, gelijkwaardigheid tussen alle mensen. Solidariteit ook: iedereen heeft de verantwoordelijkheid om een bijdrage te leveren aan de maatschappij, maar wie niet mee kan, krijgt een duwtje in de rug. Die grondwaarden dateren al van begin jaren 50. Dat stond al in de preambule van het EGKS-verdrag."

“Als men in België iets wil doen, dan is het niet onzinnig om zich te inspireren op de preambule van de verdragen waarop de EU steunt en het handvest van de grondrechten van de EU. Daar staan de waarden in die de lidstaten van de EU gemeen hebben.”

Maar is het nodig?

“Wel, België is dus al gebonden door al die teksten. Anderzijds: sommige lidstaten die meer recente grondwetten hebben, hebben ook wel dat soort bepalingen overgenomen in hun eigen grondwet. Dus misschien kan het er bij ons ook nog krachtiger in.”

Centraal in de discussie staat de roep om ­laïciteit.

“Dat staat niet als zodanig in de Europese waarden. Wat er wel in staat, is de non-discriminatie op grond van godsdienst. De overheid moet absoluut neutraal zijn ten opzichte van alle godsdienstige, filosofische of andere overtuigingen."

“De non-discriminatie en de gelijkwaardigheid van mensen is de hoeksteen van de Europese integratie. Die is ontstaan na de Tweede Wereldoorlog, toen het etnisch nationalisme enorm veel kwaad gedaan heeft. Men heeft de nationale identiteit niet kapot willen maken, maar willen zorgen dat het geen reden meer kon zijn om mensen anders te behandelen. Vandaar: non-discriminatie op basis van nationaliteit. En daar zijn dan al die andere non-discriminaties bijgekomen.”

Wat is neutraal? De vrijheid laten om een hoofddoek te dragen of juist iedereen uniforme kledij opleggen?

“Goede vraag, maar ik mag er geen commentaar op geven. Een zaak daarover is hangende hier voor de Grote Kamer onder mijn voorzitterschap."

“De EU heeft bevoegdheden gekregen inzake arbeidsrecht en sociaal recht. Een van die regels is dat men de gelijkheid van werknemers op de werkvloer beschermt. De Raad heeft met unanimiteit een richtlijn aangenomen: non-discriminatie op basis van godsdienst. Maar wat behoort tot de godsdienst? Aha, grijze zone!"

“Wij moeten dus zeggen wat godsdienst is en wat het niet is. Is het enkel je intieme overtuiging, of zijn het ook de externe expressies, en enkele of allemaal? Op welke precieze grond mag je dus niet discrimineren? En als er discriminatie zou zijn, zijn daar rechtvaardigingen voor? Daar gaat het om, en als wij daarover een uitspraak doen, krijgt ze rechtskracht in alle lidstaten van de EU.”

U gaat nu dus beslissen wat de vrijheid van godsdienst betekent?

“Ja. Spannend, hè?” (lacht)

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

Twee extra vragen

Hoeveel verdient u?

“Wel, ik ga daar niet op antwoorden. Maar u vindt dat op de website." (de president van het Europees Hof van Justitie verdient 18.517,81 euro bruto per maand, red.)

“Ik ben geen grote verzamelaar van aardse goederen. Ik zie het als een enorm geschenk dat ik daar geen zorgen over moet hebben. In feite stelt de maatschappij mij materieel vrij om mij volledig met hoofd en hart te kunnen inzetten voor datgene waar het hier om gaat.”

Wie is volgens u de machtigste persoon in Europa of België?

“Als je vanuit politieke macht denkt, kun je een leidende politicus noemen. Maar ik vraag me soms af of grote intellectuele leiders die de waan van de dag overstijgen uiteindelijk niet méér bijdragen aan de ontwikkeling van Europa. Zoals Jürgen Habermas. Als ik inspiratie moet opdoen over waar het met de huidige Unie naartoe moet, dan vind ik die daar."

“Uiteraard, als je de politieke machthebbers neemt, dan kun je om het even welke politicus aanduiden. Maar ga vijf jaar verder en je hebt iemand nieuw die op dezelfde stoel zit. Waar ben je dan met al je macht?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234