Vrijdag 29/05/2020

Realo-immo, Google Photos en Facebook Moments: handig toch?

Yoni Van Den Eede is FWO-onderzoeker techniek- en mediafilosofie, verbonden aan het Centrum voor Ethiek en Humanisme en aan CEMESO, VUB.

"Welkom in het tijdperk van open data", zei minister van Digitale Agenda Alexander De Croo (Open Vld) in deze krant, naar aanleiding van de discussie rond immosite Realo (DM 18/6). Hij lijkt er zich al uitstekend thuis te voelen. Liberalen benadrukken dan ook graag dat dingen open en vrij zijn. Maar hoe vrij ben je wanneer een stel algoritmes je doen en laten stuurt?

De Realo-immoservice is in dat opzicht geen alleenstaand geval. Apps leiden je al langer naar restaurants, winkels en liefdespartners. Google en Facebook fabriceren sinds kort je fotoalbums voor jou, met behulp van gezichtsherkenning. Binnenkort stuurt je koelkast je naar de supermarkt omdat haar sensoren hebben vastgesteld dat de melk op is.

Handig, toch. Wat is daar mis mee, kun je vragen? Voorstanders van Realo opperen dat mensen altijd al intuïtief hun woonplaats selecteerden op basis van het 'sociaal-economische profiel'. Ze krijgen nu gewoon een tool waarmee ze dat efficiënter kunnen doen. Net zo met de fotoalbums: je wilde al wel een compilatie van je kiekjes in elkaar steken, Google en co. maken het je simpelweg gemakkelijker.

En dat klopt. Tot op zekere hoogte. Want de technologie is niet slechts een 'neutrale' toevoeging aan een bestaande situatie. Ze heeft een keerzijde. Je wint allicht iets: tijd, zekerheid. Maar je verliest evengoed wat. In dit geval, in één woord: verrassing.

Intuïtie zit namelijk radicaal anders in elkaar dan berekening. Wanneer je op basis van intuïtie te werk gaat, heb je enkel maar een vage stroom van deels bewuste, deels onbewuste ervaringen, gevoelens en vooronderstellingen om je op te oriënteren. Bij het zoeken naar een huis kun je 'voelen': dit is een 'goede' buurt. Maar je kunt die intuïtie niet zomaar mathematisch in kaart brengen. Als je met algoritmes, databases en modellen aan de slag gaat, daarentegen, start je in een andere 'modus'. Dan beschik je over duidelijke gegevens, die vaak in binaire vorm gevat kunnen worden. Werkloos of niet werkloos, klein- of grootverdiener, allochtoon of autochtoon. Strakke tegenstellingen.

Voor het grootste stuk van de menselijke geschiedenis deden we het zonder die binaire mal. Ik heb geen heimwee naar predigitale tijden, maar vraag me wel af: zijn we niet te ver doorgeschoten in het toepassen van classificeringstechnieken op allerlei domeinen? Domeinen die in vroegere tijden aan berekening ontsnapten. Zoals het sociale weefsel. Niet dat de knusse Gemeinschaft van weleer steeds zo'n leuke plek was. Ook daar zochten verwante zielen elkaar op - doelbewust dan wel instinctief - naargelang inkomen, opleidingsniveau en afkomst. En had je stratificatie en discriminatie. Wanneer je vandaag de dag zwart-wit wil denken, staat je echter een rijk arsenaal aan even starre hulpmiddelen ter beschikking: swipen naar links óf rechts.

Ja, de sociale realiteit is vaak smerig en chaotisch. Ze genereert spontaan kortzichtigheid: enge meningen en onverdraagzaamheid. Maar we lijken te verwachten dat we die chaos met een ánder soort hokjesdenken - dat van de algoritmische dwangbuis - kunnen rechttrekken. Alsof je je kamer opruimt door een gordijn te hangen over de rommel die je niet meer wil zien.

Zo wordt een buurt een kaart met getallen. Een persoon een profiel. Jouw subjectieve belevingsstroom een set van foto's met tags en links. Op zich is daar niets mis mee. Het verschil zit hem in waar je begint. Wanneer je met cijfers en code van start gaat, sluit je al bij voorbaat de intuïtieve stroom kort. Begrijp me niet verkeerd, ook algoritmes kunnen je 'verrassen'. Google komt misschien met een fotoalbumpje op de proppen dat je nooit zelf had kunnen samenstellen. Fijn. Maar in de Realo-zaak heeft de dwingende kracht van het algoritme wellicht meer repercussies. In sociale verbanden speelt 'gevoel' een belangrijke rol. Het intuïtieve zorgt daar voor ellende én glorie. Maar meer nog suggereren applicaties als deze dat je sociale relaties kunt voorspellen op basis van enkele 'objectieve' parameters. En dat je vooral aan die propere rangschikking gehoor moet geven, net omwille van de zogezegde objectiviteit, die in feite een vernauwing behelst.

Dat is oké, natuurlijk, luidt het dan, want mensen hebben de vrije keuze om die technologieën - of die publiek beschikbare gegevens - te gebruiken of niet. Fraaie vrijheid is dat: de vrijheid om je door het algoritme te laten dicteren. Mijn advies: denk altijd twee keer na voor je in de of-oftegenstellingen van een computer meegaat. Of beter: voel twee keer na.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234