Maandag 14/06/2021

Raymond Borremans

Regisseur Peter Kr�ger: 'Borremans' encyclopedie is een megalomaan opzet dat de westerse drang toont om het vreemde te bevatten'

Chroniqueur-muzikant met liefdesverdriet

Filmregisseur Peter Krüger, die in documentaires als Nazareth en The Poets of Mongolia op een boeiende manier de grenzen van het genre opzoekt, beleeft bij Het Toneelhuis zijn debuut als maker van documentair theater. Hij vertelt het verhaal van de Franse Belg Raymond Borremans, muzikant en chroniqueur, die na WO I naar West-Afrika trok en daar de fameuze Encyclopédie Borremans samenstelde.

Brussel

Van onze medewerker

Jeroen Versteele

Waarom intrigeert Raymond Borremans je zo?

Peter Krüger: "Borremans was totaal geobsedeerd door zijn ene levenswerk: het inventariseren en archiveren van alles wat hij op zijn tocht door West-Afrika tegenkwam. Dat is even fascinerend als bewonderenswaardig. Waanzinnig ook. Opnieuw zie je hoe de realiteit de fictie overtreft, want wie zou de levensloop van Borremans kunnen verzinnen? Eigenlijk is het te fantastisch om te geloven. Na een mislukte liefde verliet hij in 1929 Europa, ziek van verdriet. Om zijn brood te verdienen trad hij met zijn banjo op als eenmansorkest voor een publiek van kolonialen, en aan de Afrikaanse bevolking toonde hij films met zijn cinéma ambulant. Ondertussen tekende hij alles op wat hij te zien of te horen kreeg, van krantenknipsels tot landschappen, gebeurtenissen en dieren. Op late leeftijd won hij een Franse prijs voor het botanische deel van zijn encyclopedie. Om die af te halen, moest hij naar Frankrijk. Hij twijfelde of hij de reis wel zou aanvatten, want hij was bang om ziek te worden, en inderdaad, weer in Europa liep hij een zware verkoudheid op. Kort na zijn terugkeer naar Ivoorkust overleed hij, in 1988. Zijn encyclopedie was onvoltooid, Borremans was niet verder geraakt dan de letter N."

Is de figuur van Borremans louter een historisch curiosum, of zegt hij ook iets over onze maatschappij vandaag?

"De inspiratie voor mijn films vind ik vaak in de realiteit, maar ik probeer er altijd een goed verhaal van te maken, de gebeurtenissen naar een universeel niveau te tillen. Ook in dit theaterstuk wil ik meer vertellen dan de anekdote van de merkwaardige figuur Borremans. Zijn encyclopedie is een megalomaan opzet dat de westerse drang toont om het vreemde te bevatten. Vandaag proberen we het vreemde misschien eerder te assimileren dan te beschrijven, maar nog altijd zijn we geobsedeerd door het informatiseren, het opslaan van gegevens, het onbekende proberen te vatten in wat we kunnen beschrijven en archiveren. Nietsche schreef over de nutteloosheid van de geschiedenis, en daar schaar ik me achter. Al die informatie helpt ons niet verder in het leven. De letter N symboliseert daarom de onmogelijke missie van Borremans, de grens van het zegbare. We leven ook vandaag in een wereld zonder plaats voor wat we niet snappen. Misschien moeten we gewoon wat vaker leren kijken en luisteren, in plaats van te grijpen in woorden."

Hoe toon je het problematische van Borremans' verlichte verzamelwoede op het podium?

"Net zoals Borremans werd beheerst door de strenge logica van letters en feiten, bepaalt het alfabet de cadans van de voorstelling. Maar zoals zijn eigen verzamelwerk werd onderbroken door muziekoptredens en filmvertoningen, nemen muziek en film het soms over in N. We vertellen niet alleen het verhaal van Borremans en zijn archief, maar roepen ook zijn innerlijke belevingswereld op. In mijn filmdocumentaires toon ik vaak suggestieve, esthetische beelden zonder verklarende voice-over, en ook in deze theatervoorstelling laat ik ruimte voor persoonlijke interpretatie en suggestie. Zo krijg je nachtmerrieachtige beeldfragmenten te zien van de jungle, en verschuift de focus regelmatig van feitelijke realiteit naar zijn vertekende bewustzijn. Op het podium wordt live muziek gemaakt door Walter Hus en zangeres Angélique Willkie van Zap Mama, en die spelen een grote rol in die verschuiving van perspectief."

Er sijpelen wel steeds nadrukkelijker documentairefilmfragmenten in de voorstelling. Op het einde maken we kennis met een Afrikaanse conciërge die nog heeft samengeleefd met Borremans.

"Precies, ik wilde mijn poëtische heruitvinding van Borremans' leven uiteindelijk confronteren met de realistische, documentaire getuigenis van die conciërge. Hij leeft nog altijd in Grand-Bassam in Ivoorkust, en bleek enorme gevoelens te hebben over zijn tijd met Borremans. Je ziet hem in tranen uitbarsten terwijl hij vertelt over zijn relatie met de muzikant-chroniqueur. Vreemd als je weet dat Borremans geen banden met zijn familie onderhield, en dat er ook nooit sprake was van een nieuwe liefde na zijn droeve aftocht uit België, waarmee alles begon."

N is je eerste theaterstuk. Is het je even goed bevallen als filmdocumentaires?

"Theater is veel stresserender dan film. De deadline is absoluut. De finale montage van een film kun je nog wel een week uitstellen, maar voor de theaterpremière zijn al kaartjes verkocht. Ook het productieproces van film is veel meer relaxed dan dat van theater, waar het veel intenser en spannender toegaat. Ik hou van die stress. We gebruiken livemuziek, precies om geen vast gemonteerd geheel te moeten spelen elke avond. De laatste dagen voor de première hebben we nog hard gewerkt aan de overgangen tussen de verschillende media, want er is een voortdurende afwisseling tussen tekst, geluid en film. Die combinatie is geen sinecure: we hebben ervoor gekozen om niet alles over elkaar te mixen, maar om beeld en muziek van elkaar af te zonderen en voor zich te laten spreken."

Ga je nog theater maken?

"Zeker, dit is me erg goed bevallen. Ik wil verder onderzoeken hoe je verschillende media op het podium kunt gebruiken. Met Walter Hus wil ik een broodopera maken, muziektheater over een familie die brood bakt. Maar eerst ben ik benieuwd hoe N uitpakt."

N, tot 25 maart in Het Toneelhuis, tot 22 april op tournee. Meer info: www.toneelhuis.be of 03/224.88.44

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234