Vrijdag 06/12/2019

Rauw en onverbloemd

OUTSIDER. De Amerikaanse Alice Neel (1900-1984) is vrijwel onbekend bij het grote publiek. Te confronterend en te afwijkend, op alle vlakken. Galerie Xavier Hufkens toont haar werk nu voor het eerst in België.

Dertig jaar na haar dood wordt Alice Neel herontdekt, maar het gaat langzaam. Ook tijdens haar leven waren er nogal wat hindernissen op weg naar bekendheid en roem. Alice Neel, geboren in 1900 in Philadelphia, was niet alleen een vrouw in het mannenbastion dat de schilderkunst toen was. Ze debuteerde in de jaren 1930 met portretten, een genre dat niet zo goed in de markt lag, en ging daarbij ook nog eens erg eigenzinnig tewerk.

"Ik ken eerlijk gezegd geen andere vrouwelijke schilder vóór Alice Neel, die zulke confronterende mannelijke en vrouwelijke naakten schilderde", zegt Jeremy Lewison, voormalig directeur van Tate Collections en nu adviseur van de Alice Neel Estate. "Ze idealiseerde niets, in tegenstelling tot haar mannelijke collega's." Ze ging frontal nudity evenmin uit de weg, en dat in het puriteinse Amerika.

Alice Neel plaatste zichzelf doelbewust buiten elke artistieke avant-garde, maar verlegde wel grenzen door portretten van linkse schrijvers, kunstenaars en vakbondsmensen op bijna documentaire manier te schilderen. "Dus geen beroemdheden", zegt Lewison. "Ze werd alleen maar gedreven door psychologische interesse in de mensen die ze kende."

Zenuwinzinking

In de jaren dertig woonde Alice Neel eerst in Greenwich Village, maar wilde na een tijd weg uit de oppervlakkigheid van die kunstkolonie, en verhuisde in 1938 naar Spanish Harlem, een gewelddadige wijk in New York. Daar schilderde ze haar Puerto Ricaanse buren en toevallige passanten. "Ze had een groot sociaal inlevingsvermogen en was politiek geëngageerd", zegt Jeremy Lewison.

Neel had niet eens een eigen atelier: ze schilderde in de woonkamer. Haar privéleven liep in die tijd niet over rozen. Relatieproblemen leidden in 1930 tot een zware zenuwinzinking en een poging tot zelfmoord. Vier jaar later stak een heroïneverslaafde matroos met wie ze een affaire had, honderden tekeningen, aquarellen en schilderijen van haar in brand en bracht aan enkele schilderijen onherstelbare schade toe.

In de jaren veertig en vijftig verdween Alice Neel helemaal van het toneel. Pas eind jaren zestig groeide de interesse voor haar werk. Daar had de stilaan aan belang winnende vrouwenbeweging zeker mee te maken: Alice Neel werd een boegbeeld van het feminisme. In 1970 kreeg ze de opdracht om de feministische activiste Kate Millett te portretteren voor de cover van Time Magazine. Millett weigerde te poseren voor Neel, zodat de schilderes zich met foto's moest behelpen. Dat is een van de zeldzame keren dat ze dat deed, want Alice Neel wilde altijd een model voor zich hebben.

De sessies duurden niet zolang als bij Lucian Freud, een schilder die zich duidelijk heeft laten inspireren door Neel, maar namen zo'n dag of vijf in beslag. "Alice Neel wilde steeds een gesprek aangaan", zegt Lewison daarover. "Ze wilde onder de huid van het model kruipen. Ooit zei ze: 'Als ik geen schilder was geworden, dan zou ik nu psychiater zijn.' Ze noemde zichzelf trouwens 'een verzamelaar van zielen'. Daardoor zijn al haar portretten evengoed zelfportretten."

In de jaren zestig en zeventig begaf ze zich opnieuw in artistieke kringen: ze schilderde nogal wat leden van Warhols artistieke bende The Factory en maakte een controversieel portret van Andy Warhol zelf. Daarop is hij te zien met ontbloot bovenlijf en de gruwelijke littekens die de aanslag van feministe Valerie Solanas hebben achtergelaten. Ook het corset is zichtbaar dat Warhol na die moordaanslag van 3 juni 1968 permanent moest dragen.

Gigtig en brutaal

Galerie Xavier Hufkens toont een beknopte retrospectieve. Elf schilderijen en vijf tekeningen geven een prima overzicht van Neels carrière tussen 1932 en 1984. Opvallend zijn haar buren in New York, onder wie de zwarte Alvin Simon en een Indische moeder met kind. Er hangt ook een portret van haar schoondochter Jenny: etherisch en indroevig.

Even opvallend is het feit dat Alice Neel haar doeken minder en minder afwerkt. Ze worden steeds schetsmatiger en minder 'realistisch', met vlugge, zwiepende borsteltrekken. Jammer dat er geen naakten in Brussel te zien zijn, ook Warhol is er niet - dat werk behoort tot de collectie van het Whitney Museum in New York. Maar haar virtuoos geborstelde portretten van echte individuen, vaak met indringende blik, zijn het bezoek meer dan waard.

Alice Neel haalde haar inspiratie bij de Duitse expressionisten, Van Gogh, Munch, Cézanne en Matisse. Op haar beurt beïnvloedde ze schilders als Lucian Freud, Elizabeth Peyton en Marlene Dumas. Die laatste steekt in catalogusteksten haar bewondering voor de Amerikaanse niet onder stoelen of banken: Dumas' stijl, haar soms giftige kleurgebruik en haar brutale, weinig flatterende portretten zijn vaak schatplichtig aan Alice Neel.

"Eerst hebben de kunstenaars Alice Neel herontdekt, dan kwamen de verzamelaars en nu zijn de musea aan de beurt", zegt Jeremy Lewison. In 1974 kreeg Alice Neel ruime erkenning na een retrospectieve in het Whitney Museum of American Art in New York. Maar het was pas na haar dood in 1984 dat ze erkend werd als een van de grote Amerikaanse schilders.

Na een overzicht in Whitechapel Gallery in Londen, in 2010, gaat nu ook in Europa de bal aan het rollen. Volgend jaar organiseert het Gemeentemuseum in Den Haag een grote retrospectieve. Xavier Hufkens licht nu al een tipje van de sluier op met indringende, psycholgische portretten van een bijzondere kunstenares.

Alice Neel, tot 11 april in Galerie Xavier Hufkens (St-Jorisstraat 6, Brussel). www.xavierhufkens.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234