Vrijdag 10/07/2020

Rapport Britse ngo Global Witness laakt blinde handel van westerse bedrijven met krijgsheren

Tot de grootste cassiterietkopers uit Kivu behoort ook het Belgische bedrijf Sogem, een dochter van Umicore

Er kleeft bloed aan tin uit Oost-Kongo

De gruwel in Oost-Kongo bereikte de voorbije week een nieuwe piek. Vorig weekend werden veertig vrouwen en kinderen levend verbrand door een gewapende militie. Met het geweld bakenen de krijgsheren hun terrein af, om beslag te leggen op de bodemrijkdommen. Volgens een rapport van Global Witness draait de strijd vooral om cassiteriet, de grondstof waarmee tin wordt gemaakt.

Brussel

Eigen berichtgeving

Maarten Rabaey

Genade was een woord dat de aanvallers in Ntulumamba niet kenden. De bewoners van het dorp op 70 kilometer ten westen van Bukavu (Zuid-Kivu) werden in de nacht van zaterdag op zondag uit hun hutten gesleurd, geslagen en beroofd. Daarop bonden de gewapende mannen vooral vrouwen en kinderen vast, overgoten ze met benzine en staken hen levend in brand. In de loop van deze week legde de VN-vredesmacht (Monuc) er al twee massagraven bloot. Er werden al een veertigtal lichamen geborgen.

Volgens de overlevenden spraken de overvallers Kinyarwanda. De verdenking voor het bloedbad gaat uit naar Hutu-extremisten, de uitvoerders van de Rwandese genocide van 1994 die op de dool zijn in de uitgestrekte wouden van Noord- en Zuid-Kivu. In het gebied zijn ook nog andere milities actief, ontstaan uit rebellenbewegingen die van 1998 tot 2003 met steun van Rwandese en Oegandese militairen in de regionale oorlog vochten. Officieel kwamen Kongo's oostelijke buren toen in actie omdat ze zich wilden beschermen tegen de gewapende benden, in de praktijk werd vooral gevochten voor de bodemrijkdommen. Vandaag zijn de buitenlandse militairen weg maar hun stromannen en milities strijden er nog altijd om de ondergrond.

Een expertenpanel van de VN-Veiligheidsraad rapporteerde herhaaldelijk hoe alle strijdende partijen betrokken waren in een strijd om coltan, een delfstof waaruit de edele metalen colombium en tantalum worden gewonnen. De prijs van coltan rees toen de pan uit, omdat er wereldwijd een enorme vraag was naar tantalum, dat onder meer gebruikt kan worden voor halfgeleiders op de elektronische circuits in gsm's en games als PlayStation. Er werd geschat dat een betrokken leger als dat van Rwanda in 1999 en 2000 tot 20 miljoen dollar winst puurde uit de coltanhandel. De strijd om coltan luwde in 2001. Niet omdat men een geweten kreeg, wel omdat de prijs op de wereldmarkt ineenzakte.

Vier jaar later herhaalt de geschiedenis zich met een andere delfstof, schrijft de Britse ngo Global Witness in het rapport Under-Mining Peace - The Explosive Trade in Cassiterite in Eastern DRC. Net zoals coltan toen woedt vandaag een nietsontziende machtsstrijd om cassiteriet. De zuiverste afzettingen van dit mineraal bevatten tot 80 procent tin, dat in verschillende industrieën wordt gebruikt als bescherming tegen roesten van ijzer, staal, koper en andere metalen.Tin is ook makkelijk te bewerken. Als zacht en glanzend metaal is het zeer geschikt om dunne vellen tinfolie van te maken, voor blikjes bijvoorbeeld, of tandvullingen.

Maar de vraag naar en de prijs van cassiteriet is de voorbije twee jaar vooral gestegen vanwege zijn toepassingen in de elektronica. Nieuwe milieuwetgeving verplichtte de producenten van printplaten in West-Europa en Japan om tin te gebruiken in plaats van lood. De wereldconsumptie steeg daarop in één klap met 14 procent (of 20.000 ton) in de eerste helft van 2004. De prijzen verdrievoudigden en bereikten in mei vorig jaar met 9.600 dollar per ton een record. Vandaag wordt nog altijd meer dan 8.000 dollar per ton geboden. In Oost-Kongo betekent dat niet alleen meer business, maar ook meer oorlog. Hoe interessanter de prijs, hoe meer rebellen de controle willen verwerven over de winningsgebieden, waaronder Walikale en Masisi in Noord-Kivu, Kamituga in Zuid-Kivu en Kalima in Maniema.

In Noord-Kivu gooiden alle strijdende partijen zich op de buit, die ze aanvankelijk verdeelden. Zo sloten in Noord-Kivu de elkaar vijandig gezinde Mai-Mai-milities en de pro-Rwandese rebellenbeweging RCD-G een akkoord om elk een cassiterietmijn uit te baten in de buurt van Walikale. Maar dat akkoord liep spaak en ze bevochten elkaar in juni en september 2004. Dorpelingen in de buurt werden verjaagd. Eind vorig jaar herstelde het Kongolese leger de orde. Het RCD-G verloor daarmee een belangrijke inkomstenbron. Op het toppunt van hun productie in 2004 vlogen ze vijftien tot twintig vliegtuigen van Walikale naar Goma, goed voor 15 tot 20 ton, en verdienden daar dagelijks meer dan 50.000 dollar mee.

De handel ging daarna verder onder toezicht van het Kongolese leger (FARDC), van Walikale naar Bukavu in Zuid-Kivu, en vandaaruit naar het buitenland. Volgens de laatste berichten van Global Witness hebben het FARDC en het RCD-G nu de handen in elkaar geslagen. Ze handelen opnieuw vanuit Goma en exporteren het metaal vanuit de Rwandese grensstad Gisenyi naar Zuid-Afrika, waar het gekocht wordt door Mittal Steel, 's werelds grootste staalgroep. Dat gaat ten koste van de bevolking, schrijft Global Witness. "De gemilitariseerde controle over grondstoffen in Walikale betekent dat de bodemrijkdommen van het gebied lokale handelaren en verschillende militaire fracties bevoordelen maar de lokale mensen leven nog altijd in gevaar en armoede."

In Zuid-Kivu zijn andere actoren actief maar is de werkwijze dezelfde. Hoewel het gebied feitelijk onder controle staat van Kinshasa zijn ook daar rebellenbewegingen actief in de cassiteriethandel, met name de Kongolese Mai-Mai-milities en de Rwandese Hutu-rebellen van het Front Démocratique pour la Libération du Rwanda (FDLR), die minstens zeven van de betrokken mijnen controleren. "Berichten dat het FDLR de lokale bevolking plundert en roofovervallen pleegt duiken herhaaldelijk op", schrijft Global Witness. "FDLR-strijders lokken Kongolese burgers in een hinderlaag en stelen cassiteriet wat ze dan voortverkopen op de grote markten." Het Kongolese leger heeft de rest van de lokale handel in handen.

Het erts wordt doorverkocht door handelaren die vroeger betrokken waren in de coltanhandel, zoals het bedrijf MDM (Mudekereza-Defays-Mundenge), dat deels in handen is van de Belg Michel Defays. Tot de grootste cassiterietkopers uit Kivu behoort ook het Belgische bedrijf Sogem, een dochter van Umicore (het vroegere Union Minière). Sogem werkte vroeger al samen met MDM om coltan te kopen en werkt volgens exportdocumenten uit 2004, waar Global Witness de hand op kon leggen, nu opnieuw met hen samen voor de aankoop van cassiteriet. Bij Sogem was gisteren niemand bereid commentaar te geven.

Het meeste cassiteriet uit Kivu wordt geëxporteerd naar Rwanda zonder export- of importdocumenten. Betrokken Rwandese handelaren beweren dat ze enkel cassiteriet uit eigen mijnen exporteren. Maar Global Witness wijst op het verschil tussen wat Rwanda in 2003 zelf verklaarde te produceren, 283 ton per jaar, en wat het verklaarde te exporteren, 1.485 ton of liefst vijf keer zoveel.

De Britse ngo hekelt dat multinationals, ondanks al hun ethische codes, handel blijven voeren op een manier die de lokale conflicten in stand houdt. "Zolang bedrijven, gewapende fracties en landen onbeperkte en oncontroleerbare toegang hebben tot de grondstoffen van Kongo zal het land geen inkomsten hebben en geteisterd worden door corruptie en conflict. De exploitatie blijft voor de incentives en de middelen zorgen om de militaire controle over het grondgebied te behouden."

Niet zelden keren vliegtuigen die uit Kivu met ertsen zijn vertrokken met wapens terug. Volgens Global Witness is de enige manier om orde te scheppen in de chaos een versterking van de VN-vredesmacht Monuc. "Door bodemrijkdommen in zijn mandaat te laten opnemen zou de Monuc grensovergangen en luchthavens kunnen controleren om illegale grondstoffenhandel te voorkomen. Met een dynamischer aanpak zouden ze ook de wapenhandel en andere illegale handel kunnen tegengaan."

Maar deze week kon de Monuc alleen maar de bewoners van Ntulumamba herbegraven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234