Zaterdag 21/09/2019

Radio van en door het volk

Radio maken terwijl moordende rebellen je stad innemen, faut le faire. Sterjournaliste Jolly Kamuntu deed het. ''Ik lig hier onder mijn bed,' riep een luisteraar door de telefoon, 'de rebellen staan voor mijn deur.'' Koen Vidal / Foto's Tim Dirven

Jolly Kamuntu is een energiebom. Met een baby op haar arm komt ze haar kantoor binnengestormd. Ze nodigt ons uit om plaats te nemen, trekt haar blouse open en legt vervolgens het kindje aan de borst. "Zo, we kunnen beginnen", zegt ze. Maar vragen zijn amper nodig om Jolly aan de praat te houden.

Ze vertelt hoe ze tijdens haar rechtenstudies in Bukavu de enige vrouw in de aula was en dat ze ook in haar beginjaren bij Radio Maendeleo een zeldzaamheid was. "Telkens als ik een belangrijke levenskeuze maakte, kreeg ik hetzelfde te horen: 'Rechten? Is dat wel een studie voor vrouwen?' 'Oei, word jij journalist? Is dat geen mannenberoep?' Congolese vrouwen waren blijkbaar enkel goed om kinderen te baren. Ik heb nooit naar die onzin geluisterd. Al tijdens mijn eerste stages voor de radio was ik weg van het medium. Niemand kon me tegenhouden om radiojournaliste te worden. Het was mijn droom."

In 2004 trad Jolly vast in dienst bij Radio Maendeleo, een gemeenschapszender met een miljoenenpubliek die de Oost-Congolese Kivu-regio bedient. In mei was ze nog maar enkele weken op de redactie toen de rebellen van commandant Laurent Nkunda onverwacht Bukavu aanvielen en de stad al plunderend, verkrachtend en moordend veroverden. "Dat was letterlijk mijn vuurproef. Overal waren schoten te horen en op straat zagen we lijken liggen. We konden niet meer naar buiten en besloten dan maar om op de redactie te bivakkeren.

"Een week lang sliepen we onder onze bureaus en leefden we op koffie en thee. Maar we bleven wel live uitzenden. We namen contact op met mensen in wijken waar zwaar gevochten werd en lieten hen tijdens rechtstreekse uitzendingen aan woord. 'Ik lig hier onder mijn bed,' riep een van onze luisteraars door de telefoon, 'de rebellen staan aan mijn deur, ik denk dat ze me te grazen willen nemen.' Uiteindelijk zijn de mannen van Nkunda erachter gekomen waar we zaten. Ze vielen binnen en staken ons drie dagen in een cachot. Daarna lieten ze ons weer vrij. Het was moeilijk werken in die oorlogscontext, dat kan ik wel vertellen."

Maar ook zonder oorlog bleef Bukavu een gevaarlijke plaats voor journalisten. Tussen 2007 en 2009 werden in de stad drie journalisten vermoord. Ook Jolly kreeg al directe doodsbedreigingen. "Dat is dagelijkse kost", zegt ze, alsof ze het niet zo erg vindt. "Als we een week lang geen bedreigingen krijgen, beginnen we ons af te vragen wat er aan de hand is."

Jolly was lange tijd justitie-experte en volgde in die hoedanigheid processen tegen militairen die zich schuldig hadden gemaakt aan verkrachting. "Tijdens een van die processen werd ik voortdurend opgebeld door een onbekende die me zei dat hij me zou vermoorden. 'Jouw uur is aangebroken', zei hij. Hij stelde zich voor als Lucifer. (doet mannenstem na) 'Ici Lucifer, ik ga je vermoorden.' Ik hoorde dat twee andere vrouwelijke journalisten soortgelijke bedreigingen hadden gekregen.

"Eerst dacht ik dat het om een grap ging. Maar mijn toenmalige hoofdredacteur zei meteen. 'Jolly, dit is Bukavu. Er zijn drie mannelijke journalisten vermoord, en nu bedreigen ze ook vrouwelijke reporters. Je moet dit zeer ernstig nemen.' Het werd pas echt angstaanjagend toen bleek dat die kerel me voortdurend volgde. Op een dag was ik aan het winkelen toen hij me belde. 'Zo, je staat in de winkel,' zei hij, 'ik heb je wel gezien hoor.' Enkele dagen later zat ik met twee Spaanse journalistes in een restaurant. 'Ik zie dat je met twee blanke vrouwen aan het eten bent. Als het moment daar is, zullen ze je niet kunnen helpen. Je gaat sterven, maak je geen zorgen.'

"Uit voorzorg besloot mijn hoofdredacteur mijn uitzenduren aan te passen zodat ik niet meer 's morgens vroeg of 's avonds laat op straat moest. Ik nam elke dag een andere weg, en als ik echt bang was, verkleedde ik me. Onze penibele situatie groeide uit tot een nationaal debat. In het hele land hielden journalisten marsen om meer veiligheidgaranties voor ons te eisen. Op een bepaald moment kreeg ik ook een bodyguard, een militair in burgerkleren. Hij volgde me de hele dag op vijf meter en sliep naast mijn huis. Op een dag hielden de doodsbedreigingen op. Maar ik heb nooit geweten van wie ze kwamen en er is nooit een deftig onderzoek geweest. Daardoor blijft dit hele verhaal tot op de dag van vandaag toch wel akelig."

Betrokkenheid

Met haar sterke radioverslagen over seksueel geweld groeide Jolly uit tot een bekende radiopersoonlijkheid. Maar toen ze erin slaagde als een van de weinige journalisten krijgsheer Laurent Nkunda te interviewen, werd ze een echte ster. "Ik ben twee dagen bij hem geweest en bracht de nacht door in zijn militair kamp. Nkunda was verbaasd me te zien: 'Ah, een vrouw uit Bukavu. Ben jij dan niet bang voor mij? Want de media zeggen toch dat ik alle vrouwen van Bukavu heb verkracht.' Ik kwam thuis met een lang interview, dat door honderdduizenden mensen is beluisterd. De dag na de uitzendingen kreeg ik commandanten van het regeringsleger over de vloer: 'Heb jij Nkunda echt gezien? Waauw. En was je niet bang?'"

Na het Nkunda-interview was Jolly's carrière niet meer te stoppen: ze werd achtereenvolgens programmachef, de eerste vrouwelijke hoofdredactrice van het land en vervolgens directeur. "Dat niemand me komt zeggen dat dit met toeval of geluk te maken heeft. Ik heb dit verdiend!"

Jolly bouwde Radio Maendeleo verder uit tot een echte gemeenschapszender, waar luisteraars veel mogelijkheden krijgen om rechtstreeks in de uitzendingen te komen. "Wij zijn de radio van en door het volk en dat is onze kracht. Naast onze redactie in Bukavu hebben we 25 correspondenten die met moto's in alle uithoeken van de Kivu-streek op zoek gaan naar nieuws en getuigenissen. Dit is het radiostation van iedereen en dat zorgt voor een enorme betrokkenheid. Als hier de stroom uitvalt, staan er meteen tientallen mensen voor de deur om er zeker van te zijn dat de autoriteiten ons niet uit de ether hebben gehaald.

"Laatst hadden we hier een provinciale minister die de schuld van een landverschuiving in de sloppenwijken in de schoenen van de bewoners wou schuiven. Bij dat ongeluk waren meer dan twintig mensen omgekomen. Terwijl die minister nog in de uitzending zat, hadden tientallen verontwaardigde moto-taxichauffeurs uit de getroffen sloppenwijk zich voor onze poort verzameld. 'Als de minister hier buiten stapt, slaan we hem in elkaar', was hun boodschap. Ik heb de minister gezegd dat hij eerst maar een theetje in mijn bureau moest komen drinken, tot de woede wat was afgekoeld. 'Ik denk dat ik daarnet op de radio iets doms hebt gezegd', zei de minister, die bleek was van de schrik. 'Ik denk het ook', zei ik. (klapt in haar handen, brede glimlach) Om maar te zeggen: wij zijn een van de weinige media in Congo met reële macht. De politici zijn bang voor ons en weten dat ze voor onze micro hun carrière kunnen kraken."

Verzoening

De laatste tijd zet Jolly met haar radio ook steeds meer in op verzoeningsinitiatieven tussen Congo en Rwanda, de twee buurlanden die de jongste vijftien jaar meermaals oorlog voerden met elkaar. Veel Congolezen ontwikkelden daardoor een hartsgrondige haat tegenover Rwandezen.

Jolly: "Gewone mensen die elkaar haten, daarmee heb ik een groot probleem. Vandaar dat we begonnen met uitwisselingsprogramma's tussen radiostations in Rwanda en Burundi. De eerste maal dat er een Rwandese journalist voor onze micro zat, duurde het geen tien minuten of er stonden boze mensen voor de deur. 'Jolly, ben je nu helemaal gek geworden', riepen ze. 'De Rwandezen hebben ons jarenlang bezet en nu ga jij ons radiostation aan hen verkopen.'

"Maar toen bleek dat die Rwandese journalist zeer competent en bovendien ook nog grappig was, groeide hij uit tot een ster. En toen hij na enkele maanden naar huis terugkeerde, reageerden de luisteraars teleurgesteld. 'Hij moet blijven, laat die man toch niet gaan.'

"Om maar te zeggen: Rwanda, Burundi en Oost-Congo maken deel uit van dezelfde regio. Samenwerking is heel natuurlijk. Loop maar eens rond in Bukavu. Rwandese handelsvrouwen steken de grens over om hun waren hier te verkopen. En wij gaan in Rwanda tomaten kopen omdat ze daar goedkoper zijn. Er zijn altijd uitwisselingen geweest: studenten, handelaars, vaklui, artiesten. Door de oorlog kwam dat een hele tijd in het gedrang, maar nu komt het weer op gang. Gewone mensen hebben geen boodschap meer aan politici die zeggen dat 'die van de overkant' slecht en gevaarlijk zijn."

Deze reeks kwam tot stand in samenwerking met de ngo Echos Communication, die jaarlijks de Harubuntu-prijzen uitreikt aan Afrikanen die zich inzetten voor positieve verandering. Jolly Kamuntu was in 2012 laureaat van de communicatieprijs. echoscommunication.org

Morgen Deel 3 Rwanda's prominentste actrice Carole Karemera.

---

Jolly Kamuntu (36)

Studeerde rechten in Bukavu.

Sinds 2004 in dienst bij de populaire gemeenschapszender Radio Maendeleo.

Een van de weinige Congolese journalisten die krijgsheer Laurent Nkunda interviewden.

Maakte een steile carrière: justitiereporter over seksueel geweld, programmachef, hoofdredacteur, directeur.

Voorzitter van de associatie voor mediavrouwen in Zuid-Kivu.

Kreeg meermaals ernstige doodsbedreigingen.

Ontving verschillende internationale persprijzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234