Dinsdag 22/09/2020

Radio 1-

Artiesten en muzieksector niet meteen mee

met keuze voor mainstream

heidsworst?

Toen Radio 1 enkele maanden geleden een restyling aankondigde zorgde die, zowel bij luisteraars als bij werknemers van de zender, voor heel wat bekommernis. Wereldmuziek, folk, jazz en rootsmuziek zouden immers veel minder aan bod komen en Radio 1 moest voortaan 'prikkelend' en 'verrassend' zijn. Twaalf weken na de vernieuwingsoperatie zocht De Morgen uit wat er precies veranderde in de muzieklijn van Radio 1. En belangrijker: wat de gevolgen zullen zijn.

DOOR BART STEENHAUT en GUNTER VAN ASSCHE

Vooral in het muziekaanbod van Radio 1 moest flink de hakbijl gezet worden: uit een grootschalig luisteronderzoek bleek dat ruim de helft (!) van de Radio 1-luisteraars de muziek op hun favoriete zender niet echt kon smaken. Tien procent gaf toe meer van Klara te houden, 9 procent kon zijn gading dan weer meer vinden bij Radio 2-muziek, 7 procent verkoos de Studio Brusselhuisstijl en nog eens 7 procent bleek meer van Donna te houden.

Het resultaat van al die uiteenlopende eisen is dat Radio 1 vandaag een melange is geworden van 'de betere mainstreampop'. Of zoals de kersverse muziekcoördinator Evert Venema de zender omschrijft: "Radio 1 moet een station zijn zonder vooroordelen, oogkleppen of taboes. Als Nelly Furtado een knappe song schrijft, draaien we die single gewoon. We mikken op een publiek dat een open vizier houdt en in de winkel zonder blozen een cd van Buena Vista Social Club én van Maroon 5 zou kopen."

Mooi gezegd, maar had Radio 1 niet al sowieso de reputatie een zender te zijn voor mensen die met grote interesse naar muziek luisteren? Voor de restyling had Radio 1 immers een uitgesproken eigen, zelfs eigenzinnige identiteit. Wie er de playlists van de jongste weken op naslaat moet echter vaststellen dat het profiel steeds meer naar dat van andere VRT-netten lonkt. Queens Of The Stone Age, Foo Fighters, Editors, Kings Of Leon, Radiohead, Stereophonics en Interpol zijn stuk voor stuk namen die je tot voor kort exclusief met Studio Brussel verbond, maar nu passeren ze net zo goed op Radio 1. Daar delen ze de ether met Kylie, voormalig Sugababe Mutya Buena, Craig David en Maroon 5: acts die lang geleden bij Donna al hun natuurlijk biotoop hebben gevonden.

"De verschillende zenders van VRT zijn elkaars grootste concurrenten geworden, terwijl ze onderling steeds minder van elkaar verschillen", stelt Nico Mertens, platenbaas van het piepkleine Parsival, dat Belgische bands als Le Vélo Vert en Orchestre Du Mouvement Perpetuel onder contract heeft. "Er zit geen lijn in wat ze doen en er wordt veel meer rock gedraaid dan vroeger. Ik ben altijd een trouwe luisteraar geweest, maar intussen ben ik afgehaakt. Alle zenders lijken op elkaar. Vergelijk het met Colruyt, Delhaize en Carrefour: allemaal bieden ze eenzelfde assortiment producten aan. Er kleeft gewoon een ander etiket op."

Geert Mets van het alternatieve Dominolabel komt tot een gelijksoortige vaststelling. "Het klopt dat Radio 1 overdag eenzelfde eenheidsworst voorschotelt: dat lijkt de nieuwste trend op radiovlak. Dat is een van de redenen waarom ik thuis liever zelf plaatjes draai."

Jean-Marie Brassine, die als verantwoordelijke van Munich Records hoofdzakelijk wereldmuziek en singer-songwriters in zijn catalogus heeft zitten, stelt het nog scherper. "Radio 1 draait nu nogal wat Johnny en Marinamuziek", zegt hij onomwonden. "Bovendien staan inhoud en vorm haaks op elkaar. Eerst hoor je Kurt Van Eeghem een heel elitaire uitleg doen en dan volgt plots een plaat van Simple Minds of Queen. Dat is niet het soort groepen waar ik op zit te wachten wanneer ik naar een cultuur- en informatiezender luister."

Brassine geeft wel toe dat hij lang verwend is geweest. "Dankzij samenstellers als Arnold Reypens en Zjakki Willems was er indertijd veel aandacht voor roots- en wereldmuziek. Toen werd er nog avontuurlijke radio gemaakt. De laatste jaren is dat veel minder; zeker sinds de playlist werd ingevoerd onder invloed van Dirk Blancke. Maar de recente herprofilering beschouw ik als de doodsteek van Radio 1. Tachtig procent van wat ze nu draaien, hoort thuis onder de noemer variété. Het is alsof iemand al je fantastisch speelgoed afneemt en er een knikker voor in ruil geeft."

Vrijwel alle ondervraagden duiden Evert Venema en Jan Sprengers aan als de hoofdverantwoordelijken voor de drastische koerswijziging. De eerste komt van Donna, de andere heeft een lang verleden bij Studio Brussel. Samen met oudgediende Dirk Blancke en Floris Daelemans bepalen ze vandaag de muzikale lijn van Radio 1. Wekelijks stellen ze een lijst van om en bij de zeventig songs samen, die als dwingende richtlijn door de dagprogrammering loopt.

Op zich geen slechte evolutie, constateert Niels Dierickx van platenfirma Universal. "Vroeger werd er te versnipperd geprogrammeerd. Soms werden er vier of vijf nummers uit één cd door elkaar gedraaid en daar heb je als platenfirma weinig aan. Nu worden songs vaker in een week herhaald, wat een positieve invloed op de platenverkoop kan hebben."

Wouter Mattelin, presentator van het louter op Belgische muziek toegespitste Allez Allez, bevestigt dat het herkenningseffect een belangrijke nieuwe troef is, al ontkent hij niet dat er ook gevolgen aan verbonden zijn. "Meer herkenbaarheid betekent dat je met minder songs werkt, waardoor er minder nieuwe muziek valt te ontdekken. Maar anderszijds weet de luisteraar nu wat hij aan Radio 1 heeft. Er is voor elk wat wils, zonder de extremen. In het begin lag de nadruk bijvoorbeeld iets te veel op gitaarrock, waardoor we terecht de kritiek kregen StuBru light te worden. Maar dat is intussen bijgestuurd."

Dierickx stelt helaas ook vast dat Radio 1 zijn eigen kleur kwijt is. "Fijn dat ze artiesten als Nelly Furtado en Maroon 5 oppikken, want die liggen bij ons onder contract. Maar de meerwaarde daarvan blijft nagenoeg nihil, omdat die singles al op het gros van de andere zenders aan bod komt."

Waar de oude Radio 1 wel het verschil mee maakte, was door wereldmuziek en singer-songwriters aandacht te geven. Die genres heeft Venema vrijwel integraal uit de database van Radio 1 gewied. Toch wil de nieuwe muziekcoördinator het idee bijstellen dat wereldmuziek vandaag uit den boze is: "We hebben jazz, wereldmuziek en chanson niet afgeschaft, maar gedoseerd. Anderzijds schuiven we hedendaagse muziek van eigen bodem meer naar voren: groepen als Zita Swoon en Absynthe Minded sluiten namelijk bijna beter aan bij ons profiel dan bij dat van Studio Brussel."

Toch zijn er artiesten met een uitgesproken Radio 1-profiel die niet of nauwelijks nog aan bod komen sinds de restyling. Lieven Tavernier en Zjef Vanuytsel, die net voor het eerst in een kwarteeuw weer een nieuwe cd uit heeft, krijgen bijvoorbeeld nauwelijks aandacht. "Vanuytsel is wel in Mezzo geweest en hij heeft een sessie gespeeld voor Allez Allez", riposteert Venema. "Maar het klopt dat zijn muziek alleen nog in de late uurtjes wordt gedraaid. Dat komt omdat Zjef Vanuytsel overdag niet past in de programmering, als we daarin een logische lijn willen aanhouden. Niettemin heeft Radio 1 nog steeds de taak om dergelijke artiesten duidelijk te signaleren, en dat doen we met redactionele aandacht. Als we dat zouden laten, zouden we pas tekortschieten."

Dierickx kan zich niet in die uitleg vinden: "Radio 1 acht het blijkbaar nodig om op een heel extreme manier komaf te maken met het verleden, maar daardoor zijn ze wel een groot deel van hun identiteit kwijt. Ik verwacht niet dat ze opnieuw honderd folkplaten draaien, maar momenteel staat alleen Laïs op de playlist. Dat lijkt me toch wat magertjes. Kennelijk hebben ze besloten om onze eigen grote singer-songwriters geen kans meer te geven. Al geloof ik dat die selectie eerder op naam gebeurt dan op de muziek zelf. Vanuytsel doet hen wellicht te veel aan de jaren zeventig denken, een tijd die ze ostentatief de rug hebben toegekeerd. Je moet al dood en begraven zijn als je op Radio 1 nog een beetje cool wilt hebben, want Johnny Cash draaien ze wel. Maar als we vaststellen dat zelfs een Vanuytsel geen kans meer krijgt op onze openbare omroep, zit er niets anders op dan de boeken te sluiten voor dit soort artiesten."

Urbanus ziet de toekomst dan ook donker in: "Mijn nieuwe single hebben ze misschien drie keer gedraaid. En dan nog wanneer ik er zelf bijstond. Bij Radio 1 was iedereen heel enthousiast, maar ik geloof dat het uiteindelijk de man met de luistercijfers is, die beslist wat er gedraaid wordt. Marketing is belangrijker dan de liefde voor muziek."

Ook zangeres Yasmine benadrukt dat airplay voor een Belgische artiest van levensbelang is. "Het verschil tussen wel of niet gedraaid worden scheelt algauw de helft van je platenverkoop."

Maar hoe denkt de oude garde binnen Radio 1 zelf over de vernieuwingen? Niemand blijkt erg happig om die vraag openlijk te beantwoorden uit angst voor represailles. "Als ik daar nu langskom om nieuwe cd's af te geven, zie ik vooral veel ongelukkige, gefrustreerde gezichten", meent Brassine. "Ze maken nog wel radio, maar het plezier is weg. Die oude garde ziet met lede ogen aan hoe hun radio de keel wordt dicht geknepen."

Brassine ziet een aantal oorzaken voor de onvrede binnen de muren van de zender. "Er zijn twee mensen van andere netten aan de top van Radio 1 geplaatst, maar voor de rest is de oude ploeg gebleven. Dat moet wel spanningen geven. De meesten onder hen zijn vastbenoemd en werken daar al twintig jaar. Dat hebben ze altijd met veel liefde gedaan, bovendien."

Zjakki Willems, als producer van Cucamonga een rechtstreeks slachtoffer van de hervormingen, stelt inderdaad dat hij zichzelf niet meer terugvindt in het vernieuwde Radio 1. "Ik ben afgehaakt." Op dit ogenblik werkt hij voor het interne productiehuis Cultuur, dat programma's levert aan verschillende netten van de VRT. "Ik heb me hevig verzet tegen de beslissing om gespecialiseerde programma's als Cucamonga achterwege te laten, maar het mocht niet baten."

Voelt hij zich dan aan de kant geschoven? "Eigenlijk wel, ja. Maar wat wil je? Radio 1 probeert een ander publiek aan te boren en misschien vonden ze wat ik vroeger deed wel te elitair. Maar eigenlijk kan ik daar weinig over zeggen. Vraag het misschien beter eens aan de mensen die de knopen doorhakken."

"Het woord 'elitair' wil ik liever niet gebruiken", antwoordt Venema. "Maar het is wel zo dat we met de programmering vooral mikken op een breed publiek met een open geest. Vroeger viste Radio 1 te veel in hetzelfde vijvertje tijdens één programma: zo werd er soms een half uur lang lang singer-songwriters gedraaid; dat is voor heel wat luisteraars te veel van het goede. Daar wou ik dus vanaf. Daarom is er meer variatie, passeren meer genres op een uur, en ligt de nadruk op pop en rock. Anderzijds komt in Exit Plus nog steeds de minder vanzelfsprekende muziek aan bod."

"De top van Radio 1 zwaait met Exit Plus, maar dat is tussen elf en twaalf uur 's nachts", zucht Brassine. "Een uur waarop niemand nog naar de radio luistert. Ik vind dat ze op die manier hun eigen publiek met een kluitje in het riet te sturen."

Dierickx is er ondertussen rotsvast van overtuigd dat er een enorm unserved audience bestaat, dat op iets nieuws zit te wachten."Er zijn heel wat 50-plussers die geen boodschap hebben aan de foute gezelligheid van Radio 2 en niet geïnteresseerd zijn in hoe je nu precies een cake bakt. Dat zijn mensen die Radio 1 zou kunnen bedienen, maar kennelijk interesseert hen dat niet meer. En je kunt moeilijk verwachten dat al die luisteraars de hele dag hun toevlucht zoeken tot Klara."

Ook Yasmine ziet een gat in de markt voor een zender die weer echte muziekliefhebbers aanspreekt. "Er is behoefte aan een station waar je zowel Leonard Cohen, Elbow, Joni Mitchell, Joe Henry en Chocolate Genius naast elkaar kan horen. Een plek om nieuwe muziek te ontdekken, zoals je dat vroeger op Radio 1 kon doen. Vroeg of laat komt die er ook: binnen de openbare omroep, of erbuiten."

Nico Mertens is nog laconieker. " Ik zie hoe langer hoe meer jongeren met witte oortjes rondlopen. Die hebben een iPod waarop ze nog louter naar hun eigen zender luisteren. Ik overschat het belang van radio niet meer."

Evert Venema (muziekcoördinator Radio 1):

We hebben jazz, wereldmuziek en chanson niet afgeschaft maar gedoseerd

Zjakki Willems

(ex-Radio 1-coryfee):

Ik ben afgehaakt en voel me eigenlijk wel aan de kant geschoven, ja

Urbanus:

Mijn nieuwe single hebben ze misschien drie keer gedraaid. Marketing is belangrijker dan de liefde voor muziek

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234