Zaterdag 19/06/2021

Opinie

Radicalisme is pas problematisch als men met geweld zijn overtuiging ook wil opleggen

Honderden mensen hebben de uitvaartplechtigheid voor de vermoorde hoofdredacteur Stéphane Charbonnier (Charb) van het satirisch tijdschrift Charlie Hebdo bijgewoond. Beeld EPA
Honderden mensen hebben de uitvaartplechtigheid voor de vermoorde hoofdredacteur Stéphane Charbonnier (Charb) van het satirisch tijdschrift Charlie Hebdo bijgewoond.Beeld EPA

"Omdat radicalisering nu eenzijdig wordt toegepast op de islam, dreigen nuances verloren te gaan", stelt Patrick Loobuyck. Loobuyck is moraalfilosoof aan de Universiteit Antwerpen en de UGent, en auteur van De seculiere samenleving. Over religie, atheïsme en democratie.

Radicalisering: tien jaar geleden werd dat woord vrijwel nooit gebruikt, nu is het een buzzword dat meestal gebruikt wordt in combinatie met moslimjongeren. We spreken sinds kort ook gemakkelijk over 'deradicalisering'. Maar weten we wel waarover we het hebben?
We kennen allemaal mensen met radicale overtuigingen die opkomen voor hun gelijk, consequent handelen of doorgedreven opvattingen hebben die afwijken van de common sense. Er zijn radicale gelovigen, atheïsten, pacifisten, milieuactivisten, socialisten, markteconomen, nationalisten en zelfs radicale relativisten. Dit radicalisme kan vervelend zijn in discussies en maakt samenleven niet gemakkelijk, maar is vanuit democratisch oogpunt onproblematisch.

Sommigen vinden Etienne Vermeersch en aartsbisschop Léonard radicale denkers, maar het zijn lieve mensen die geen vlieg kwaad willen doen. Jehova's Getuigen, ultra-orthodoxe joden en conservatieve bible belt protestanten zijn op hun manier radicaal, maar we onderwerpen ze niet aan de-radicaliseringsprogramma's. Je mag hun opvattingen sociaal onaangepast en onwenselijk vinden, maar zolang ze de grondrechten van anderen niet in gevaar brengen, mag de staat hiertegen niet restrictief optreden.

null Beeld rv
Beeld rv

Omdat radicalisering nu eenzijdig wordt toegepast op de islam, dreigen nuances verloren te gaan. Niet-religieus en zelfs antireligieus radicalisme bestaan ook en niet alle moslims zijn radicaal. Bovendien zijn niet alle radicale moslims gelijk. De geviseerde groep salafisten bevat jihadisten, maar net zo goed ongevaarlijke orthodoxe vromen. We kunnen niet zomaar iedereen die de baard laat groeien, zich aan het gebed houdt en islamitische kledij draagt viseren. En strikt genomen moet er nog een onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds moslims die de gewapende strijd voor een kalifaat legitiem vinden maar die enkel passief steunen en anderzijds zij die oproepen en ronselen om te gaan strijden en eventueel ook zelf de wapens willen opnemen.

Velen zullen het vandaag niet graag horen, maar we kunnen niet anders dan ons beleid baseren op scherp en genuanceerd onderscheidingsvermogen: we mogen niet meer verbieden en bestraffen dan de democratische rechtsstaat ons toelaat. Daarin moeten we als samenleving radicaal durven zijn.

Radicalisme wordt wél problematisch wanneer het zich keert tegen de democratische rechtsstaat, het de grondrechten van anderen schendt of de openbare orde en maatschappelijke stabiliteit bedreigt; of wanneer er sprake is van geweld. In dat laatste geval spreken we beter over terrorisme en moeten veiligheids-, gerechts- en politiediensten hun werk doen. Ook wanneer de openbare orde in het gedrang komt of derden in hun grondrechten worden geschonden, zijn repressieve maatregelen legitiem. Oproepen tot rellen of tot haat en het toebrengen van schade moeten juridisch veroordeeld worden.

De aanpak van geweldloos ondemocratisch gedachtegoed vraagt evenwel meer nuance. Idealiter leven in de rechtsstaat alleen mensen die vanuit hun eigen levensbeschouwing instemmen met de uitgangspunten van die rechtsstaat: de overheid moet alle burgers als vrije en gelijke individuen behandelen, de overheid stelt zich daarom levensbeschouwelijk neutraal op en de burgers zijn bereid elkaars grondrechten te respecteren. Van iedereen in de samenleving verwachten we een vorm van 'redelijkheid': mensen moeten bereid zijn om wederkerigheid in hun denken toe te laten en moeten aanvaarden dat we fundamenteel van mening kunnen verschillen over hoe we ons leven zin, richting en vorm willen geven.

Ook radicalen kunnen redelijk zijn: mensen kunnen overtuigd zijn van het eigen gelijk maar respect hebben voor het meningsverschil. Radicalisme is pas problematisch zodra mensen hun (religieuze, seculiere, morele) overtuiging ook politiek of met geweld aan anderen willen opleggen. Wie de sharia, de christelijke opvatting over euthanasie of een particulier atheïstische moraal via politiek aan iedereen wil opleggen, overtreedt de regels van het democratische spel. Men stelt zich dan onredelijk op aangezien men dan niet aanvaardt dat bijvoorbeeld de sharia niet voor iedereen zeggingskracht heeft.

Wie de genoemde redelijkheid niet aan de dag legt, vormt een probleem, maar de aanpak van dergelijk fundamentalisme is niet eenvoudig. Zolang er geen geweld in het geding is, er geen grondrechten worden geschonden en er geen reëel gevaar is voor de democratie, is repressie immers niet legitiem. Hoe lastig ook, we kunnen niet iedereen met vermoedelijke jihadsympathie een enkelband aanmeten. We moeten wel via vorming, onderwijs, sociale contacten, gevangenisbegeleiding en media op hen inpraten, en hopen dat men gaat inzien dat redelijkheid en wederkerigheid te verkiezen zijn boven fundamentalisme.

Om kort te gaan, we kunnen radicale en fundamentalistische mensen vervelend vinden en we hebben de vrijheid om ook als samenleving op hen in te praten - en eenmaal er geweld in het geding is, moet politie en gerecht ingrijpen. Maar wat kunnen we doen om te verhinderen dat radicale mensen de stap zetten naar geweld? Dit is misschien wel de wezenlijkste vraag waar we nog het minst een duidelijk antwoord op hebben.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234