Zondag 29/11/2020

Radeloos op zoek naar beter

Voor ‘Aller/Retour’reisde acteur-theatermaker en schrijver Michael De Cock samen met fotograaf Stephan Vanfleteren naar de vertrekpunten, haltes en eindstations van de Europese migratieroutes. Van hun zwerftochten naar Senegal, Malta, Slowakije, België en Engeland keerden ze terug met verhalen en beelden die veel scherper maar ook grilliger zijn dan de clichés die dit debat al veel te lang beheersen. Door Koen Vidal

Michael De Cock en Stephan Vanfleteren trokken langs de Europese migratieroutes

Wie het boek vastneemt, merkt meteen dat De Cock en Vanfleteren er alles aan gedaan hebben om mooi werk af te leveren, ongetwijfeld met dank aan de Gentse meestervormgever Gert Dooreman. Op de witte hardcover prijkt een donkerrood paspoort, en binnen in het boek heerst evenwicht tussen de knap geschreven verhalen van De Cock en de verbluffende foto’s van Vanfleteren. Die laatste maakt met zijn beelden en portretten meteen duidelijk dat dit verhalen zijn over mensen met een gezicht en dus ook met dromen, een afkomst, talenten en beperkingen.

Dat alles maakt het boek bijzonder aantrekkelijk en toegankelijk, in die mate dat je haast zou vergeten dat het hier over een van de meest complexe en verraderlijke onderwerpen van deze tijden gaat: mensen die hun thuis verlaten en een levensgevaarlijke sprong naar Europa wagen om daar een beter leven te zoeken. Waarschijnlijk is het daarom dat De Cock in de inleiding van zijn boek een waarschuwingsschot lost: migratieverhalen zijn zelden simpel en eenduidig; wie dit thema met overhaaste conclusies of clichés probeert te begrijpen, zal hopeloos verdwalen. De Cock rekent af met scheeftrekkingen die het beeld over het onderwerp al veel te lang beheersen: de frauduleuze illegaal die desnoods met geweld zijn plaats in Europa opeist. Ook het andere extreem - de vluchteling die op alle mogelijke vlakken steun en zorgen verlangt - heeft niets met de werkelijkheid te maken. Na hun reizen naar Senegal, Malta, Slowakije, Brussel, Oostende en Londen zijn De Cock en Vanfleteren er meer dan ooit van overtuigd dat het beeld van ‘de migrant’ tegelijk genuanceerder en complexer is. Grilliger, vooral.

Dat verklaart ook waarom De Cock in zijn inleiding met de taal worstelt en naar de juiste woorden zoekt. Want hoe beschrijf je al die mensen die vanuit de problematische delen van deze wereld richting Europa komen? Het begrip ‘vluchteling’ wordt het best geweerd, schrijft de auteur, want dat ‘miserabiliseert’ mensen tot slachtoffers. “Maar als ze geen vluchtelingen zijn, wat zijn ze dan wel? Meerzoekers, anderszoekers, gelukzoekers, nog-niet-vinders, bijna-vinders, meerwillers, anderswillers?” De Cock stelt zich uiteindelijk tevreden met het begrip ‘nieuwkomers’. Ook de omschrijving Fort Europa moet volgens de auteurs zo snel mogelijk naar het archief van versleten woorden. Hoe meer ze reizen, hoe meer De Cock en Vanfleteren inzien dat mensen die een betere toekomst zoeken altijd wel een mogelijkheid vinden om over muren en prikkeldraad te klauteren. “Als Europa al een fort is , dan is het er een met bijzonder zwak afweergeschut. Eerder een zandkasteel dan een fort.”

Handle with care is de boodschap die De Cock en Vanfleteren in het begin van hun boek aan beleidsmakers, journalisten en burgers willen meegeven. ‘Oordeel niet te snel want in de wereld van rondtrekkende mensen is niets wat het lijkt’. Eerlijkheidshalve willen de auteurs hun lezers ook beschermen tegen hun eigen journalistieke vooringenomenheid. Ze maken duidelijk dat ze dicht op de huid zullen zitten van migranten en sluiten niet uit dat ze uiteindelijk ook partij zullen kiezen voor die mensen.

Maar het zijn precies die directheid en die journalistieke eerlijkheid die van Aller/Retour een bijzonder boek maken. Dat merk je al meteen als je het eerste hoofdstuk over Malta leest, het eiland waar jaarlijks meer dan 3.000 Europavaarders stranden en in tentenkampen terechtkomen. Er zijn ook veel mensen die de overtocht vanuit Libië niet overleven. Hoeveel het er precies zijn, weet niemand. Vijfhonderd? Zevenhonderd? Meer dan duizend? De media slaan zo’n ramp regelmatig over en de overheidsstatistieken over dit massagraf in de Middellandse Zee zijn al even onvolledig.

Wel duidelijk is dat alle personen die in dit verhaal meespelen, verstrikt zijn geraakt in een web van onmenselijkheid dat Europa onwaardig is. Nieuwkomers moeten soms verscheidene jaren in tentenkampen verblijven waar het ’s zomers bloedheet is en in de winter ijskoud. Terugkeren naar Libië is voor niemand een optie, maar doorreizen naar de betere regio’s van Europa is in strijd met het Dublin II-verdrag dat zegt dat mensen enkel asiel mogen aanvragen in het land waar ze de Europese Unie binnenkomen. Theoretisch lijkt Dublin II te kloppen: ongewenste nieuwkomers zo dicht mogelijk bij de Europese buitengrenzen houden zodat ze gemakkelijk teruggestuurd kunnen worden. Maar in de praktijk druist het verdrag regelrecht in tegen de aspiraties van nieuwkomers: een betere toekomst zoeken in landen waar dat mogelijk is, zoals Frankrijk, Duitsland, Engeland, België. Maar in geen geval op het arme en piepkleine Malta.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234