Donderdag 09/04/2020

RACISME: we zijn allemaal vatbaar

Met de slogan Negers! is het racismedebat weer aangezwengeld. Racisme en discriminatie: het blijft dagelijkse werkelijkheid voor velen. En hoewel wetten beterschap kunnen brengen, moet elk individu waakzaam blijven voor zijn eigen verglijding.

Op de voorgevel van VRT-journalist Peter Verlinden en zijn Congolese vrouw Marie Bamutese stond maandag Negers! gekalkt. Los van de bekladding op zich luidt de vraag of de betrokkene met het opschrift alleen een vrije mening heeft geuit, dan wel discriminatie en racisme heeft begaan.

"Want dat is wel het soort discussie dat je krijgt", zegt Johan Leman van het Regionaal Integratiecentrum vzw Foyer, in Molenbeek. "De door onze overheid gehanteerde definitie van racisme dekt zeker niet alles wat mensen als racistisch aanvoelen, maar ze vormt wel een juridisch instrument."

De vraag luidt waar de mening ophoudt en het delict begint. "Woorden als gedachtepolitie en inquisitie heb ik vaak genoeg gehoord", zegt Leman. "Maar het is mijn taak te laten zien wat de maatschappij als aanvaardbaar beschouwt, en wat niet. Daar los je uiteraard het racisme niet mee op, omdat wetten nu eenmaal de opvoeding niet vervangen. Maar als je geen wet hebt, laat je toe dat de grens vervaagt en dat verglijding en banalisering vrijspel krijgen. In een onbewaakt moment kunnen we allemaal over de schreef gaan, we zijn geen heiligen, het is wel zaak een cultuur van verdraagzaamheid te verspreiden. Jammer genoeg zijn sommigen erin geslaagd zelfs elementaire vormen van beschaving en fatsoen als politieke correctheid te verkopen."

"Met wetten kun je gedrag aan banden leggen, nooit ideeën veranderen", zegt Jozef De Witte, directeur van het Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding (CGKR, waar Leman eerder voorzitter van was). "Woorden moet je met woorden bestrijden, bijvoorbeeld via het onderwijs. Het komt erop aan te reageren op wat je hoort, maar dat in zekere zin ook tactisch te doen. Erop reageren veronderstelt wel dat je resultaat boekt. Dewinter provoceerde met zijn uitspraak over verbruining, ik kan er voor een beperkt stuk inkomen dat politici en journalisten daar niet massaal opgesprongen zijn."

Ieders (eigen)belang

Het morele appel in elk van ons wakker houden, zo luidt de opdracht, aldus sociaal psychologen. De mens is vanuit zijn brein geneigd om het eigene als positiever in te schatten dan het andere, we stoppen onszelf en de ander in vakjes die we vanuit een primair aanvoelen gescheiden houden. "Toch," beklemtoont Leman, "moet onze culturele inspanning erin bestaan dat wij-zij-denken te overstijgen. We zijn beschaafder en volwassener als we begrijpen dat het eigene beperkt is, en dat we er belang bij hebben de ander tegemoet te treden."

Socioloog Dirk Geldof, auteur van het recente boek Superdiversiteit. Hoe migratie onze samenleving verandert, pleit dan weer voor wat hij 'actief pluralisme' noemt. "Racisme is een heel concreet probleem, op de huurmarkt, op de arbeidsmarkt, op school en noem maar op. We moeten het dus niet zomaar abstraheren naar een breder discours over 'de andere'. Wel moeten we racisme in een breder kader plaatsen: het gaat niet alleen om etnische afkomst en huidskleur, maar ook om seksuele diversiteit, andere levensstijlen, religieuze verschillen en noem maar op. We moeten actief leren omgaan met de andere, hem niet langer als een bedreiging ervaren. Hoewel ik het niet empirisch kan staven, heb ik de indruk dat, althans onder stadsbewoners, er van een geleidelijke normalisering sprake is. Kijk op een ander terrein: ook het expliciete seksisme is in enkele decennia tijd meetbaar verminderd."

De Witte ziet eenzelfde reden voor behoedzaam optimisme: "In de jaren tachtig kon nota bene de Brusselse brandweer nog een bal organiseren waarop iedereen welkom was, sauf les bougnoules. En in mijn geboortestreek, het Kortrijkse, zag je bars waar de toegang voor Afrikanen met een bordje werd verboden. Of neem de wet die discriminatie van homo's verbiedt: die is dus piepjong, hé!"

Papieren tijger

Toch, merkt Geldof op, "blijkt veel wetgeving nog steken in het stadium van de papieren tijger. Er blijft te weinig toezicht op de toepassing, voor slachtoffers ligt de drempel vaak te hoog. Een wet dient om te worden toegepast, anders schaf je ze beter af. Overigens moeten we de respectvolle omgang niet alleen vanuit de blanke meerderheid bekijken, ook binnen de diverse groepen met een migratieachtergrond dringt ze zich op, want ook daar is de etnische en religieuze diversiteit erg groot."

Koen Van Laer, van de in diversiteit, (on)gelijkheid en identiteit gespecialiseerde vakgroep SEIN (UHasselt), bestudeert de thematiek vanuit de werkomgeving van mensen. "Je kunt een organisatie gevoelig maken door op haar maatschappelijke verantwoordelijkheid te wijzen, maar dat klinkt nogal vaag. Je kunt ook wijzen, en dat is concreter, op het economische belang. Wie discrimineert, zal mogelijk het talent niet vinden waar hij naar op zoek is. Wie mensen per definitie uitsluit op basis van afkomst, loopt kansen mis, zeker op een krappe markt die niet langer kan draaien op 'de blanke man'."

Lange weg

Op de vraag of een inclusief diversiteitsbeleid van een organisatie ook invloed heeft op de samenleving an sich, valt geen eenduidig antwoord te formuleren. "Maar," zegt De Laer, "wie erin slaagt zijn mensen banden te laten opbouwen met collega's van een andere komaf, kan hen ertoe brengen hun vooroordelen te herzien, wat ook buiten het werk om een positief effect kan hebben. Het omgekeerde gebeurt ook: dat vooroordelen precies versterkt worden omdat er op het werk conflict ontstaat tussen mensen van verschillende afkomst. Een goed diversiteitsbeleid kan dit voorkomen. Sommige bedrijven hebben al een mooie weg afgelegd, andere staan helaas niet ver, of zelfs nergens."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234