Zaterdag 16/01/2021

Raadsel: wanneer is een president afzetbaar?

Voor de derde keer in de Amerikaanse geschiedenis heeft het Congres een impeachment-onderzoek geopend dat tot de afzetting van de president kan leiden. Over de feiten is er weinig discussie. Zelfs Clintons bondgenoten geven toe dat zijn gedrag in de Lewinsky-affaire 'onverdedigbaar' is.

New York.

Van onze medewerker

Dat de president niet erg netjes gehandeld heeft, lijkt voor iedereen vast te staan. De grote vraag die de juridische commissie van het Huis van Afgevaardigden moet beantwoorden is dan ook: wanneer is een presidentieel vergrijp impeachable? Dat hangt natuurlijk af van hoe het begrip impeachable gedefinieerd wordt. Maar die definitie blijkt een gladde aal.

In 1964, tijdens een debat over de limieten van het grondwettelijke recht op vrije meningsuiting, antwoordde rechter Potter Stewart van het Opperste Gerechtshof op de vraag wat pornografie is, dat hij het het niet kon definiëren maar dat hij wist wat het was als hij het zag. Vele leden van het Huis van Afgevaardigden lijken hetzelfde criterium te gebruiken om de vraag of Clintons gedrag impeachable is te beantwoorden.

Ze verwijzen naar een uitspraak van ex-president Gerald Ford, die in 1970 zei: "een impeachable vergrijp is om het even wat het Huis van Afgevaardigden als zodanig beschouwt op een gegeven ogenblik in de geschiedenis". Dat is een definitie die niet veel houvast geeft. De juridische commissie van het Huis van Afgevaardigden wil dan ook, naast haar onderzoek over de vraag of Clinton een impeachable vergrijp heeft gepleegd, binnenkort (voor de verkiezingen van 3 november) een tweede, parallel onderzoek openen over de vraag wat een impeachable vergrijp nu eigenlijk is. Maar ook dat onderzoek zal volgens Henry Hyde, de Republikeinse voorzitter van de commissie, enkel een advies en geen bindende definitie opleveren. "Elk lid van de commissie zal zijn eigen opinie vormen over wat een impeachable vergrijp is", zei Hyde.

Volgens de Republikeinse senaatsleider Trent Lott is een president impeachable als hij door zijn wangedrag zijn ambt discrediteert. Maar Lott zei in 1974 nog dat een crimineel vergrijp niet per se impeachable is. En zo lijkt iedereen zijn eigen definitie te hebben, afhankelijk van tijd, plaats en politieke voorkeur.

Definities speelden van bij het begin een grote rol in het schandaal. Dat bleek al tijdens Clintons verhoor in de Paula Jones-zaak, toen de rechter die het onderzoek leidde een definitie van het begrip 'seksuele relaties' goedkeurde. Clinton beriep zich later op die definitie om te beweren dat hij geen meineed had gepleegd, omdat passieve orale seks er niet in vermeld werd. Hij wrong zich ook in bochten over andere definities.

Een antwoord tijdens zijn verhoor door Starr - "het hangt er van af wat de betekenis van 'is' is" - is een onvergetelijk pareltje. Toen hij geconfronteerd werd met zijn bewering dat hij nooit met Lewinsky alleen was, antwoordde hij: "Wel, het hangt ervan af hoe je 'alleen' definieert". En dat zijn eenvoudige woorden. Impeachable is zo simpel niet.

De Amerikaanse grondwet stelt dat het Huis van Afgevaardigden een president in staat van beschuldiging kan stellen als die zich schuldig maakt aan verraad, omkoperij of andere 'high crimes and misdemeanors' (grote misdaden en misdrijven). Niemand beschuldigt Clinton van verraad of omkoperij. Maar wat zijn 'high crimes and misdemeanors'? De term dateert al van de Engelse wetgeving uit de veertiende eeuw en werd doorgaans gebruikt als een algemene omschrijving van ernstige strafrechtelijke inbreuken.

Maar uit de debatten van de opstellers van de grondwet blijkt dat zij het ruimer zagen. Een misdaad is geen vereiste, stelde James Madison. Impeachment is volgens hem nodig om de gemeenschap te beschermen tegen onbekwaamheid, plichtverzuim of bedrog, in dit geval van een president. Hamilton voegde daaraan toe dat 'misbruik of schending van het publieke vertrouwen' redenen zijn voor impeachment. Maar ook die criteria zijn rekbaar.

Als de wet vaag is, geven precedenten de doorslag, maar ook die zijn weinig verhelderend voor de huidige situatie. President Andrew Johnson werd in 1866 impeached door het Huis van Afgevaardigden omdat hij een speech had gehouden tegen het Congres en een minister had ontslagen zonder daarvoor de toelating van de Senaat te vragen. De Senaat sprak de president echter vrij en maakte zo een einde aan wat latere historici een misbruik van de impeachment-procedure noemden. Nixon, de enige andere president tegen wie een impeachment-proces begon, had zich schuldig gemaakt aan regelrechte misdaden en schromelijke vormen van machtsmisbruik. Niemand kan beweren dat Clintons avontuurtjes met Monica en zijn leugens daarover ook maar in de verste verte de ernst van Nixons vergrijpen benaderen.

Juist door het gebrek aan relevante precedenten kan de opinie van grondwetdeskundigen zwaar wegen. Sommigen onder hen zullen hun advies geven op de hoorzittingen van de juridische commissie. De meesten lijken het eens te zijn met Charles Black, een grondwetspecialist die in 1974 schreef dat impeachment enkel verantwoord is wegens "ernstige aantastingen van de integriteit van de processen van het openbaar bestuur" of "misdaden die een president zo bezoedelen dat zijn aan de macht blijven een gevaar betekent voor de openbare orde". Volgens dit criterium is Clintons vergrijp wellicht niet ernstig genoeg en vooral niet politiek genoeg om impeachment te verdienen. Maar als puntje bij paaltje komt, zullen de congresleden minder luisteren naar de deskundigen dan naar de publieke opinie.

Zolang het 'Amerikaanse volk' niet duidelijk maakt, in opiniepolls of bij de congresverkiezingen van 3 november aanstaande, dat het genoeg heeft van Clinton, hoeft de president geen afzetting te vrezen. Uit peilingen die donderdag werden vrijgegeven, blijkt dat twee derde van de bevolking nog steeds vindt dat Clinton geen impeachable vergrijp heeft begaan, ongeacht wat er onder verstaan wordt. Tom Ronse

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234