Vrijdag 04/12/2020

Review

Raadsel van de dag: waarom is dit grandioze boek uit 1980 nu pas vertaald?

Beeld Annelien Smet

Anthony Burgess kent u van A Clockwork Orange. Toch is Earthly Powers (1980) misschien wel zijn beste boek. De vertaling heeft lang op zich laten wachten, maar nu is er dan Machten der duisternis, een dikke pil die de lezer in verbijstering achterlaat.

Het is 1971. Het Vaticaan is van plan om wijlen paus Gregorius de 17de heilig te verklaren. Daartoe is men op zoek naar mensen die getuige zijn geweest van door de paus verrichte wonderen. De zoektocht leidt naar de 81-jarige, Brits-Franse Kenneth Marshall Toomey, schrijver in ruste, afvallige katholiek, homoseksueel, woonachtig op Malta met zijn schandknaap Geoffrey en hun bediende Ali.

In de jaren 20 was Toomey er inderdaad getuige van hoe de paus, die toen nog door het leven ging als Carlo Campanati, een terminaal ziek kind genas. De vraag van het Vaticaan is, of hij die ervaring op schrift kan stellen.

Toomey twijfelt. Als hij de geschiedenis van zijn vriendschap met Campanati op papier moet zetten, kan hij niet heen om zijn eigen geschiedenis – die van de worsteling met zijn homoseksualiteit en het geloof. Maar hij zegt toe, en dat is het begin van een duizelingwekkende, barokke vertelling, die de lezer meevoert langs acht decennia van de 20ste eeuw, langs twee wereldoorlogen en vier continenten, en langs een bonte cast aan personages.

Het mag een raadsel heten dat de roman Earthly Powers van de Britse schrijver Anthony Burgess (1917-1993), verschenen in 1980, nu pas vertaald is, als Machten der duisternis.

Toomeys geschiedenis begint in 1916, midden in de Eerste Wereld­oorlog. Hij is dan een twintiger, woonachtig in Londen. Vanwege zijn homoseksuele geaardheid neemt hij de zware beslissing het katholieke geloof vaarwel te zeggen. Een dreigend schandaal rond een affaire met een getrouwde man doet Toomey bovendien besluiten zijn thuisland Engeland te ontvluchten. Waar hij bang voor is: ‘een gruwelijk publiek schandaal, spottende blikken van mijn vijanden, tranen bij mijn familieleden en de zweepslagen van de wrekende staat’.

Dat is verre van pathetisch geformuleerd. Het is op dat moment nog maar twintig jaar geleden dat Oscar Wilde gevangen werd gezet vanwege zijn homoseksuele praktijken – en het zal een terugkerend element van Machten der duisternis blijken te zijn: telkens stort Toomeys geaardheid hem in de problemen, telkens laat hij zich om die reden verdrijven naar een andere plaats op de aardbol.

Vluchter en zwijger

Toomeys omzwervingen leiden ertoe dat hij op Sardinië kennismaakt met de latere paus Carlo Campanati, op dat moment nog een eenvoudige priester. Via een reeks kluchtige verwikkelingen worden de twee mannen familie van elkaar: Toomeys zuster Hortense trouwt met Carlo’s broer Domenico. En het is dankzij die familieverwantschap dat Toomey en Carlo Campanati elkaar in de loop der jaren regelmatig ontmoeten en diepgravende gesprekken voeren over ‘de vreselijke ondoorgrondelijkheid van Gods wil’.

Toomeys levenslange strijd (je kunt je geloof verlaten, maar het geloof verlaat jou niet) bestaat eruit dat hij niet kan accepteren dat de God die hem als homoseksueel geschapen heeft, tevens de God is die homoseksualiteit ten strengste afkeurt. Campanati gelooft er heilig in dat God de mens met een vrije wil heeft belast, en dat ook homoseksualiteit een keuze is.

In hun conversaties wordt een ogenschijnlijk contrast tussen de twee mannen geschetst. Toomeys behoefte om zijn geaardheid toe te dekken voor de buitenwereld, maakt van hem niet alleen een vluchter, maar ook iemand die zwijgt wanneer hij zou moeten spreken. Telkens wanneer literaire collega’s een moreel appel op hem doen, wanneer er bijvoorbeeld een schrijver wordt aangeklaagd, geeft Toomey niet thuis. Je zou hem een opportunist kunnen noemen – in zijn romans en toneelstukken zul je geen homoseksueel tegenkomen – maar je kunt hem ook zien als iemand die kiest voor zelfbescherming in een tijd waarin de maatschappij het hem onmogelijk maakt openlijk zichzelf te zijn.

Mussolini

Campanati is juist iemand die te allen tijde uitkomt voor zijn (religieuze en morele) principes, zelfs als hem dat in levensgevaar brengt, zoals in zijn omgang met vertegenwoordigers van het regime van Mussolini, of met de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar ook Campanati’s ethiek is niet zonder keerzijde. Dat maakt van Machten der duisternis een boek dat voortdurend je ideeën over goed en kwaad doet wankelen en kantelen.

De 20ste eeuw was natuurlijk ook de eeuw waarin de wereldheerschappij van Groot-Brittannië in hoog tempo afbrokkelde, en Toomey is daar getuige van. Zo maakt hij op zeker moment een reis die hem langs India, Singapore en Kuala Lumpur voert. Wat Anthony Burgess daar prachtig schetst, is de vermoeide decadentie van de Engelse kolonialen.

Aanvankelijk kan Toomey daar nog wel in meegaan. Arrogant becommentarieert hij een maaltijd die hem wordt aangeboden door een Tamil, waar volgens Toomey geen ‘kosmologische structuur’ in zit. ‘Ik bedoel, in een westers feestmaal wordt de geschiedenis van de aarde gerecapituleerd, van oersoep via zeedieren naar landroofdieren en vliegende wezens, en het eindigt met blijken van menselijke cultuur in de vorm van kaas en kunstige desserts.’ Maar uiteindelijk moet hij zelf toch ook toegeven: ‘Kolonialisme. De geforceerde verbreiding van de heerschappij van de rede. Maar wie verbreidt de rede onder de kolonisatoren?’

Machten der duisternis is daarmee ook een boek over het afwerpen van macht en de gevolgen daarvan. De mens, zo blijkt, laat zich zijn onderdrukking niet zomaar afnemen. In een van de vele verhaallijnen in de roman wordt een Afrikaanse republiek gesticht waaruit alle westerlingen en Aziaten gedeporteerd worden. De koloniale macht is afgeworpen, maar al snel ontpopt het staatje zich als een dictatuur, waarin onbeheersbare tribale machten voor chaos zorgen.

Het geldt ook voor de theologische thematiek van het boek. Na ontkerkelijking zoeken mensen naar andere vormen van zingeving. Zo raakt een achternichtje van Toomey verzeild bij een macabere Amerikaanse sekte. Toomey wijt het allemaal aan ‘de universele hulpeloosheid van de mens zonder verlosser’. Ergens anders merkt een tevreden personage op: ‘Als je vrij bent, ben je nooit tevreden. Ik ben nooit vrij geweest.’

Ook het Duitse nazisme en het fascisme in Italië zijn er uitingsvormen van, die in het boek uitgebreid aan de orde komen. ‘God, man, wat hebben jullie nog over?’ vraagt Carlo Campanati zich af, in een gesprek met een gevangengenomen nazi. ‘Waar vechten jullie in godsnaam voor?’

Martelscène

Het is tijdens de Tweede Wereld­oorlog dat de morele kern van het verhaal vorm krijgt. Toomey klungelt wat af. Per ongeluk redt hij Himmler het leven. Later wil hij een door hem bewonderde Joodse schrijver uit Oostenrijk helpen ontsnappen – vooral uit eigenbelang, helaas. De operatie mislukt, Toomey wordt gearresteerd door de nazi’s, maar zij bieden aan hem vrij te laten als hij een radiointerview geeft. Daarin laat Toomey zich kritisch uit over zijn thuisland. Het levert hem zijn vrijheid op, maar thuis wordt hij om die reden als een lafaard, ­misschien wel als een verrader beschouwd.

Ondertussen, in Italië, speelt Campanati moreel gezien hoog spel, zo hoog (er komt een van de aller­ergste martelscènes voorbij die ik ooit las) dat je je afvraagt of hij nog wel het goede vertegenwoordigt, of zelf het kwaad belichaamt.

Het contrast is, wederom, dubbelzinnig. Want Toomey heeft wel degelijk een goed hart en hij weet zich uiteindelijk enigszins te bevrijden van zijn opportunisme en lafheid.

Campanati daarentegen verkilt vanaf het moment dat hij dan eindelijk paus wordt. Hij verbreekt alle banden met zijn vrienden en familie. Aan het eind van het boek blijkt het ‘wonder’ waardoor het hele verhaal in gang is gezet, een bijzonder akelig bij-effect te hebben gehad.

Al met al lopen goed en kwaad zozeer door elkaar, dat zelfs de meest moreel hoogstaande personages erdoor in de knel komen. En de lezer blijft in verbijstering achter.

Mocht het bovenstaande al veel lijken: Machten der duisternis gaat over nóg veel meer, over schepping en vernietiging, over incest, tandartsen, literaire helden en literaire losers, Oedipus, Hollywood, opera, gorgonzola, beeldhouwkunst, adoptie, Freud en eten – héél véél eten. Burgess kan daar buitengewoon meeslepend over schrijven. (Over een gerecht genaamd De ballen van opa: ‘Het was een zoet gerecht: room, verpakt in luchtig deeg en kort ondergedompeld in heet vet, kleine orchideeachtige kluitjes die met pruimenjam werden opgediend’ – doe mij maar een portie!)

Voorts mag niet onopgemerkt blijven dat vertaler Paul Syrier onwaarschijnlijk knap werk heeft geleverd met een vertaling die ritmisch en melodisch is en van eenzelfde speelse geest getuigt als het origineel.

Rothekel

Anthony Burgess is vooral bekend geworden door zijn roman A Clockwork Orange, of liever gezegd: door Stanley Kubricks verfilming van die roman. Nu heb ik een ontiegelijke rothekel aan Stanley Kubrick, sjongejonge, wat een overschat hol vat is dat zeg, Nabokovs Lolita heeft hij ook al zo armzalig om zeep geholpen, maar los daarvan: boeken zijn vrijwel altijd beter dan hun verfilmingen en dat geldt zeker ook voor A Clockwork Orange – lees dat boek!

Van Machten der duisternis wordt wel gezegd dat het Burgess’ meesterwerk is. Ik heb veel te weinig van de man gelezen om dat te kunnen beoordelen, maar ook wanneer je dit boek op zichzelf beschouwt, kun je vaststellen dat hier iets heel, heel bijzonders aan de hand is. Elke pagina knettert van de fraaie zinnen, krankzinnige situaties, hilarische dialogen, platte grappen, ontembare fantasie en breintergende filosofie – en het boek telt 751 pagina’s, dus je kunt je voorstellen wat een feest het is om dat allemaal te lezen!

Anthony Burgess, 'Machten der duisternis', Van Oorschot, 751 p., 34,99 euro. Vertaling: Paul Syrier. Vijf sterren.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234