Zaterdag 05/12/2020

Pukkelpop voor Bachliefhebbers

Als Philippe Herreweghe repeteert dan werkt hij in de diepte. Hij zingt voor, schaaft bij en doet er alles aan om het weerbarstige Duits helder te doen opklinken in de muziek. Zes jaar geleden stond hij mee aan de wieg van de jaarlijkse Bach Academie. Ook deze editie baadt het Concertgebouw Brugge drie dagen lang in Bach.

"Ik heb een fantastisch beroep, maar ik verafschuw het eindeloze reizen", vertelt Herreweghe. "Je duikt op in een stad, geeft een concert en verdwijnt weer. Hier in Brugge kunnen de muzikanten een week lang in hetzelfde bed slapen. Dat is uniek voor een muzikant. Bovendien hebben we de tijd om naar elkaars concerten te gaan. Ik vat de Bach Academie op in de geest van de oude Academie van Plato, een plek waar ideeën werden uitgewisseld, waar gezocht werd naar ware of mooie zaken.

Tijdens de Bach Academie staat de componist centraal, niet de uitvoerder, benadrukt de leider van het Collegium Vocale. "De mensen komen naar Bach luisteren, niet naar een recital van deze of gene muzikant. Het is misschien geen Pukkelpop, maar er hangt een fijne en intieme festivalsfeer."

Philippe Herreweghe bereikte de pensioenleeftijd van 65. Bach speelt en zingt hij sinds zijn achtste. "Ik heb het grote geluk gehad dat ik omstreeks mijn twintigste heb kunnen samenwerken met Nikolaus Harnoncourt en Gustav Leonhardt. Leonhardt was gecharmeerd door de klank van ons amateurkoor, het Collegium Vocale, en nodigde ons uit om samen met hem Bach op te nemen. Ik heb toen ook een beetje mogen dirigeren, maar Leonhardt was de eigenlijke artistieke leider, van achter zijn orgeltje. We waren er toen van overtuigd dat de manier waarop wij Bach uitvoerden de enige juiste was.

"Sindsdien is er veel veranderd. Ik ben minder orthodox geworden. Er is veel vooruitgang geboekt. De instrumenten klinken beter, muzikanten zijn technisch beter gewapend. Ook onze ervaring is nu zoveel rijker. Ik heb de Mattheuspassie intussen 237 keer uitgevoerd, de cantates minstens één of twee maal, en het zijn er tweehonderd. En toch heb ik niet het gevoel dat we het nu beter doen dan vroeger. Neem nu de sopraanpartijen. Die worden in de cantates bij voorkeur gezongen door knapen. Het timbre van een knapenstem is uniek. En als zo'n jongetje dan zingt over thema's als leven, dood en lijden, geeft dat toch een diepere betekenis aan de woorden. Die knapenkoortraditie is jammer genoeg verdwenen. Nu werken we weliswaar met prachtige Ersatzen - onze sopranen - maar het is niet hetzelfde."

Cultus van het ego

Wel heeft Herreweghe meer dan vroeger moeite met de inhoud van die cantates. "De psalmen en bijbelteksten hebben natuurlijk een enorme esthetische en filosofische waarde. Maar ze werden aangevuld met derderangspoëzie uit de tijd van Bach. Ik ben volstrekt atheïstisch, al heb ik natuurlijk het grootste respect voor die religieuze cultuur. Ik merk dat het me moeilijker en moeilijker valt om dergelijke teksten te brengen. Juist omdat de aanpak van het Collegium Vocale precies zo tekstgericht is.

"Ik ben getrouwd met een Nederlandse. Mijn schoonmoeder is diepreligieus. Ze leerde Hebreeuws om de Bijbel beter te begrijpen en is lid van een Lutherse kerkgemeenschap in Rotterdam, in de Laurenskerk, een prachtige kerk trouwens die erg goed klinkt. Welnu, die kerk heeft nog een vast orkest met een koor van gelovigen. Elke zondag brengen zij de Bachcantates volgens het kerkelijk jaar zoals ze door Bach bedoeld zijn. Als liturgie dus. Dat klinkt misschien iets minder goed dan onze uitvoeringen, maar er komt iets anders in de plaats: de mensen die dat zingen en spelen geloven dat echt, de mensen die er naar luisteren ook. En daar gaat het per slot van rekening om. Wij hebben de mond vol van authenticiteit, maar de essentie ontbreekt: het geloof. Gelukkig kun je er toch in slagen om je tijdens de beperkte duur van zo'n cantate in te leven in die wereld, net zoals acteurs dat doen. Dan zijn we heel even wel gelovig."

Het uitvoeren van Bach is paradoxaal, zegt Herreweghe. "Het vergt zangers die een sterke persoonlijkheid hebben maar toch nederig zijn. Een Latijns-Franse zanger mag nog zo'n prachtige stem hebben, maar die kan geen Bach zingen. Daarvoor is de cultus van het ego te groot. Bij dirigenten is het ego doorgaans nog sterker dan gemiddeld ontwikkeld. "Dat kan Mahler ten goede komen, bij hem is het één en al cultus van het ego. Maar bij Bach stoort het. Ik kan me daar geweldig aan ergeren bij andere uitvoerders. Met Bach mag je niet pronken, anders wordt het kitsch. De ideale interpretatie is er een die je niet hoort.

"Muziek is een schaakspel. Grote componisten slagen erin om met korte muzikale cellen een kathedraal te bouwen die een uur duurt. Hun muziek blijft boeien omdat ze denken als een schaakspeler en ons blijven verrassen met onverwachte combinaties van die cellen. Bach werkt natuurlijk niet alleen op een cerebraal niveau. Zijn muziek is voor mensen van zeven tot zevenenzeventig jaar, zoals een goeie Chaplinfilm. Soms is het ook voor doorwinterde musicologen erg moeilijk om te achterhalen hoe die muziek op een bijna wiskundige manier in elkaar steekt. En toch zal ook een kind de schoonheid van Bach intuïtief aanvoelen. Het is het huwelijk tussen realiteit, emotie en structuur dat schoonheid schept. Maar dat hoeft het publiek allemaal niet te weten, hoor, gewoon luisteren volstaat."

"Toen ik jong was had je enerzijds de ernstige muzikale wereld, de concertpianisten die Brahms speelden. Debussy gold toen als hedendaagse muziek. En daarnaast had je de oude muziek. Dat was eigenlijk geen beroep. Als je je met Bachs cantates wilde bezig houden, dan kon je niet anders dan amateur zijn. Toen ik jong was kende ik van de vocale muziek van Bach eerlijk gezegd enkel de passies, het Magnificat, de Hohe Messe en één of twee cantates. Dat was het. Al die andere tweehonderd cantates heb ik één voor één mogen ontdekken. Alsof je plots op honderdzestig symfonieën van Brahms zou stuiten die je nog niet kende. Dat is mijn grootste frustratie met Bach. Dat ik die opwinding van toen niet meer met hem zal mogen meemaken. Ik zou graag nog eens het plezier beleven om een grote componist te ontdekken."

De Bach Academie, van 25 tot en met 27 januari in het Concertgebouw, Brugge, www.concertgebouw.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234