Zaterdag 05/12/2020

Psycholoog Steve Taylor onderzoekt de menselijke tijdservaring

Stop de tijd

Waarom lijkt een saaie namiddag op kantoor een eeuwigheid te duren, terwijl een avondje uit met vrienden zo weer voorbij is? Steve Taylor duikt onder in de psychologie van de tijdsbeleving en geeft tips om - ongetwijfeld het beste voornemen voor 2009 - de tijd trager te laten gaan.

V olgens de eminente fysicus Stephen Hawking kun je op drie manieren bewijzen dat er een lijn zit in de tijd. Neem bijvoorbeeld de tweede wet van de thermodynamica, zegt hij, die wil dat het hele universum van een toestand van orde naar een steeds maar toenemende entropie evolueert. Daar zit duidelijk een richting in. Of het sinds de oerknal steeds verder expanderende heelal, dat een tijdsverloop noodzakelijk maakt. En dan is er natuurlijk nog onze eigen persoonlijke ervaring van de tijd, we voelen immers dat we ouder worden.

Psyche

Met dit laatste punt verlaat Hawking echter de wetenschappelijke benadering van de tijd en begeeft hij zich op het terrein van de psychologische ervaring ervan. Van de zijnsleer stapt hij over op de kennisleer, zou een filosoof zeggen, wat net zo veel wil zeggen als dat er een bemoeizuchtig en immer weifelend wezen ten tonele verschijnt: de mens. De Brit Steve Taylor schrijft in Tijd maken over de wetten van deze menselijke tijdservaring en komt tot het besluit dat wanneer je wilt weten hoe de tijd onze psyche beïnvloedt je logischerwijze twee factoren in rekening dient te brengen: de informatie die per tijdseenheid overgedragen wordt en de toestand van de menselijke psyche.

Wat de informatie betreft, is het van meet af aan duidelijk dat hoe meer informatie er per tijdseenheid op het menselijke brein afgevuurd wordt, hoe trager de tijd lijkt te gaan. Getuigen van een bankoverval die nadien heel uitgebreid verslag uitbrengen bij de politie en door de spanning heel veel informatie opgenomen hebben in korte tijd, blijken de tijdsduur van de overval zelf drie tot vijf keer te overschatten. Oudere mensen daarentegen merken dan weer dat de dagen voorbijsnellen, wat volgens nogal wat psychologen verklaard wordt door het feit dat ze niets nieuws meer beleven, waardoor ze geen oog meer hebben voor wat er rondom hen gebeurt en de tijd praktisch geen enkele informatie meer bevat, een inzicht dat trouwens al door de Amerikaanse grondlegger van de psychologie William James werd verwoord. Het menselijk zenuwstelsel is in staat om per seconde 126 bits aan informatie te verwerken, berekenden hedendaagse neurologen dan weer, wat neerkomt op ongeveer een half miljoen per uur. Bejaarden komen echter niet in de buurt daarvan.

Hoe we de tijd ervaren heeft natuurlijk ook veel met onszelf te maken. Topsporters die 'in the zone' zijn en prestaties van wereldklasse neerzetten vertellen nadien hoe alles zich in slow motion leek te bewegen, iets wat ook mensen vertellen die bij een ongeval betrokken waren. Op die momenten verdwijnt het denkende ego volledig naar de achtergrond en vallen we terug op 'tijdloze' reflexen, wat een evolutionair gegroeide overlevingsstrategie zou kunnen zijn.

Wie meer tijd wil beleven dient zijn ego dus buiten spel te zetten, iets wat we ook bij de Amerikaanse Hopi, Navajo en Sioux zien. Westerse antropologen stonden er decennia lang van versteld hoe mensen die tot deze volkeren behoren geen enkele moeite hebben met wachten. Zij hebben geen woord voor tijd en ondergaan deze gewoon, als was het zoiets als ademhalen. Hun ego is veel collectiever dan het onze, en plaatsgebonden, waardoor een gedwongen verhuizing op hen een veel verstorender effect heeft dan op ons.

Drugs

Aldous Huxley, niet alleen man der letteren, maar ook hippie avant la lettre en een fervent lsd- en paddoliefhebber wist het al, die middelen concentreren "eonen van gelukzaligheid in één enkel uur". Drugs kunnen inderdaad een opmerkelijke invloed hebben op onze tijdservaring. De opwekkende lsd, amfetamines en marihuana verruimen de tijd, terwijl tranquillizers, heroïne en alcohol, die kalmerend werken, deze in elkaar laten krimpen, maar allemaal hebben ze volgens Taylor echter iets gemeen: het zijn stoffen die de mens van zichzelf vervreemden. Nee, beweert hij, wil je echt meer tijd beleven, dan moet je helemaal anders te werk gaan en zoeken naar een positieve invulling van je psychische vermogens, en zo komt hij tot het besluit dat wie de tijd wil versnellen vooral moet opgaan in wat hij doet, pijn en ongemak moet vermijden en zich zo weinig mogelijk bewust moet zijn van de tijd. Wie de tijd daarentegen wil vertragen moet maken dat hij door zo weinig mogelijk zaken in beslag genomen wordt, constant op zoek gaat naar nieuwe ervaringen en onbekende omgevingen en leeft in de dag van vandaag. En als voorbeeld geeft hij Arthur Rimbaud, de Franse dichter die de halve wereld rondtrok, twaalf stielen en dertien ongelukken uitvoerde en op zijn sterfbed, toen hij nog maar 37 was, met recht en rede kon beweren dat hij een gevulder leven had geleid dan menig negentigjarige.

En toch schortte er iets, want Rimbaud mocht dan wel een vol leven leiden, ergens zat er ook een leegte in, en dat besefte hij zelf maar al te goed. "Wat is de zin van almaar heen en weer te gaan", schreef hij tijdens de avond van zijn bestaan, "van al die inspanningen en avonturen onder vreemde mensen, al die onbekende talen die je moet leren, die afschuwelijke beproevingen, als ik op een dag, over een paar jaar, niet tot rust kan komen op een plek die me min of meer aanstaat en een gezin kan hebben?" Vandaar dat Taylor veeleer dan te kiezen voor de uitwendige, steeds wisselende manier om de tijd uit te breiden en te overstijgen liever opteert voor de innerlijke weg, die berust op meditatie en de tijd nemen om te genieten van de kleine zaken des levens. Leer een glas water waarderen en concentreer je op de smaak van eerlijke groenten, geeft hij zijn lezers als raad, wat misschien eenvoudig lijkt, maar het zeker niet is. Het veronderstelt immers een karakter dat sterk genoeg is om neen te zeggen tegen de maatschappelijke druk van steeds meer holle consumptie.

Marnix Verplancke

Ankh-Hermes, 272 p., 24,50 euro.

Wie meer tijd wil beleven dient zijn ego buiten spel te zetten, iets wat we ook bij de Amerikaanse Hopi, Navajo en Sioux zien

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234