Donderdag 01/10/2020

Professor Paul Verhaeghe over Sigmund Freud, die 150 jaar geleden werd geboren

'Freud is nooit weg geweest'

Moeder Freud had het zich wellicht nooit kunnen voorstellen toen ze vandaag precies 150 jaar geleden het leven schonk aan de kleine Sigmund, maar haar flinke zoon zou uitgroeien tot een van de groten der aarde. Heeft Freud ons ook vandaag nog iets te vertellen? We vroegen het aan Paul Verhaeghe, voorzitter van de vakgroep psychoanalyse aan de Gentse universiteit.

Door Marnix Verplancke

In de discussie tussen believers en non-believers is Verhaeghe een van de genuanceerdste stemmen in het veld, en zijn antwoord was duidelijk: "Freud heeft de meest omvattende theorie ontworpen over het menselijk psychologisch functioneren en wat hij een eeuw geleden zei, is vandaag nog steeds een inspiratiebron voor tal van therapieën. Het feit dat die therapieën überhaupt bestaan, dat patiënten spreken en therapeuten luisteren, hebben we volledig aan Freud te danken. Dat bestond voordien niet. Freud had door dat hij naar zijn patiënten moest luisteren en dat hij hen misschien wel kon helpen door naar hen te luisteren. Bijna alle vormen van therapie zijn schatplichtig aan dat model.

"Maar er zijn ook zaken die typisch zijn voor de psychoanalyse en die in geen enkele andere therapie terugkomen, zoals het idee dat wij als mens psychisch verdeeld zijn. Een van Freuds vertrekpunten was dat zowat ieder mens een interne verdeeldheid heeft, een conflictsituatie die wanneer ze te groot wordt pathologische vormen kan aannemen. We voelen dat zelf trouwens ook aan. Ieder van ons voert een interne dialoog met zichzelf. We kunnen kwaad zijn op onszelf, of juist tevreden over wat we gedaan hebben."

Zou u durven beweren dat Freud bepaalde onomstotelijke waarheden heeft geformuleerd?

"Het onderscheid tussen bewust en onbewust is vandaag zeer ruim aanvaard, net zoals het idee dat tijdens de vroege kindertijd, zo tot zes à zeven jaar, een basisverhouding tegenover de buitenwereld gelegd wordt. In het latere leven zal die verhouding steeds weer opduiken. Wanneer een kind van vijf aan een aantal gedragsparameters beantwoordt, is de kans groot dat het dat twintig jaar later nog doet. Die verhoudingen tegenover de wereld worden doorgegeven van moeder op kind.

"Ook interessant is de evolutie die Freuds manier van werken vertoont. Hij vertrok vanuit een tamelijk eenvoudig gegeven: als iemand psychisch niet in orde is, betekent dat dat er bepaalde kenniselementen niet bewust zijn. De behandeling is dan het opnieuw bewust maken van die bepaalde kenniselementen. In feite is dat een heel katholieke opvatting: toon iemand de juiste weg en hij zal die automatisch ook kiezen. Dat is heel mooi, tot je het in de praktijk probeert te brengen en je merkt dat er bij de patiënt een grote weerstand ontstaat. Gaandeweg ontdekte Freud dat het centrale gegeven van een therapie niet alleen de verdrongen inhouden waren, maar ook en vooral de verhouding tussen patiënt en therapeut, met name de overdracht. Die is immers het resultaat van een vroegere verhouding en het is op dat niveau dat er iets veranderd moet worden.

"Vandaag vergelijkt men nogal graag verschillende theorieën en daaruit blijkt dat ongeveer iedere vorm van psychotherapie werkt als hij maar aan een aantal voorwaarden voldoet. En de belangrijkste voorwaarde blijkt de therapeutische verhouding te zijn, precies wat Freud al in 1915 schreef."

En wat met Oedipus?

"De manier waarop Freud het Oedipuscomplex inhoudelijk beschreef was heel sterk getekend door het Victoriaans tijdperk en dat kun je natuurlijk niet zomaar overplanten naar om het even waar of wanneer. Maar als structureel gegeven blijft Oedipus nog steeds overeind. Een kind heeft oorspronkelijk een nauwe band met zijn moeder omdat die veiligheid garandeert. Eenmaal ouder moet het kind kunnen loskomen van die band en de deur naar de buitenwereld vinden, en dat gebeurt het best door een derde figuur.

"Hoe belangrijk die oedipale structuur wel is, blijkt uit het feit dat er door een aantal maatschappelijke veranderingen op dat vlak iets mis aan het lopen is. De naïeve manier om het uit te drukken is dat de vaders, als reële figuren, verdwenen zijn. Maar het ligt natuurlijk subtieler want ook daar waar de vader aanwezig is, kan het mislopen. Het is meer dat de symbolische functie van de vader in onze maatschappij verdwenen is. Die vader wordt vervangen door macht, en dat is iets heel anders. Wij geloven niet meer in de functie omdat we een aantal van die traditionele vaderfiguren ridicuul hebben gemaakt. Wie gelooft er nog in Bush, Blair of de paus? Volwassenen kunnen best leven met zo een situatie, maar voor een kind op zoek naar veiligheid is dat dramatisch en kan dat leiden tot angst en agressie.

"Een kind onder de tien heeft veiligheid nodig, en dat betekent begrenzing, want binnen die grenzen ben je veilig. Bij een normale opvoeding worden eerst de grenzen bepaald en worden die nadien geleidelijk aan overschreden. Vandaag zie je echter heel vaak het omgekeerde. Men laat alles toe tot de kinderen tien of elf zijn en dan gaat de vijs erop. Dat is dus precies het omgekeerde van wat er moet gebeuren, en dan ontploft de zaak. Kinderen moeten grenzen hebben waartegen ze kunnen schoppen. Het is niet leuk, maar wel nodig."

En de infantiele seksualiteit, waar men het in de Verenigde Staten nog steeds moeilijk mee heeft?

"Amerika is een bijzonder hypocriet land wat dat betreft. Freud schreef: 'Ik heb ontdekt wat alle kindermeisjes in Wenen al wisten'. Kijk naar je eigen kinderen of herinner je je kindertijd. Wie heeft er nooit doktertje gespeeld? En wie heeft er nooit een seksuele drift gevoeld? Wie dat ontkent heeft duidelijk een probleem. De juiste vraag is dus welke houding we tegenover infantiele seksualiteit aannemen. Zeggen we zoals een halve eeuw geleden: 'vuile manieren, niet doen', of laten we begaan?"

Heeft de farmacie de psychotherapie niet overbodig gemaakt?

"Ik wou dat het waar was en ik denk dat iedere therapeut dat wel wil. Er worden vandaag de dag tonnen pillen voorgeschreven, en wat is het effect ervan? Dat er ieder jaar nog meer pillen voorgeschreven worden. Uit heel wat studies blijkt dat bijvoorbeeld bij depressie de combinatie van farmacie en psychotherapie de beste resultaten oplevert, waarbij de geneesmiddelen geleidelijk aan afgebouwd worden en alleen de psychotherapie nog overblijft. Niemand wil terug naar de jaren vijftig toen men psychosen te lijf ging met spanlakens en dwangbuizen. Maar anderzijds weten we ook dat de neuroleptica serieuze nevenverschijnselen hebben. Wie ze tien jaar neemt is een hersenloze sloffer geworden in plaats van een mens."

Wanneer boekt psychotherapie de beste resultaten?

"Er is duidelijk een belangrijk selectiecriterium. Psychotherapie veronderstelt dat iemand bereid is een aantal dingen van zichzelf in vraag te stellen en te veranderen. Wanneer een patiënt binnenstapt met de attitude van: jij gaat me van mijn probleem afhelpen, weet je zo al dat het niets wordt. En die attitude zie je steeds meer, wellicht als gevolg van de farmacologie die zegt dat je alles kunt oplossen zonder er zelf moeite te moeten voor doen. Het is te vergelijken met de patiënt die de schuld voor alles bij zijn partner legt. Zo iemand mag drie keer per week op consultatie komen, daardoor zal die partner niet veranderen.

Hebben we vandaag een nieuwe 'retour à Freud' nodig, zoals Jacques Lacan het een generatie geleden zei?

"Wat mij betreft is Freud nooit weg geweest. Een van de 'nieuwste' diagnoses in de ambulante kliniek is de paniekstoornis. Lees de beschrijvingen van vandaag, leg er de teksten van Freud uit 1896 naast over de angstneurose en je ziet identiek hetzelfde."

Professor Paul Verhaeghe:

'Dat er therapie bestaat, hebben we volledig aan Freud te danken'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234